Wat de vuilnisman ziet: alle derrie van de samenleving, ontdaan van valse hoop

Een vuilnisman die gesprekken voert met een vuilniszak en een kapotte fles. Simon Paré-Poupart, voormalig journalist en vuilnisophaler, zag het tijdens zijn werk gebeuren. Een situatie die hem vooral deed denken aan een scène uit Les Misérables. Het gedrag van deze Michel (bijnaam Spandex vanwege zijn strakke wielerbroekje) vond hij eigenlijk wel begrijpelijk. Misschien is het fijner om tegen vuilnis te praten dan tegen een mens. Want, zo citeert hij Victor Hugo: „Wat voor de hoop vuil pleit is dat deze niets bedrieglijks heeft.” Voor Michel heeft een vuilnisbak geen geheimen meer, schrijft Paré-Poupart, sterker nog, afval heeft ons iets te zeggen. „Alle derrie die de samenleving produceert is ontdaan van valse hoop zodra die is afgedankt. Dan wordt het sinistere gezicht van alles wat voorbij is zichtbaar.”

Het is een trend: mannen die een boek over hun stoere beroep schrijven. Al in 2011 verscheen van de Noorse schrijver Lars Mytting De man en het hout, een beststeller over mannen, kettingzagen en het aanleggen van een houtvoorraad. Vorig jaar publiceerde de Amerikaanse antropoloog en brandweerman Jordan Thomas een interessant boek over klimaat en bosbranden. Nu is daar de Canadese schrijver Simon Paré-Poupart met Afval!, een boek over zijn leven als vuilnisman in Québec en Montréal dat sinds kort uit is in vertaling. Want wat weten we eigenlijk over het leven van mensen die dag in dag uit ons vuil ophalen? Paré-Poupart (41), die sociologie studeerde maar voor het vak van vuilnisman koos, schreef er een prachtig verhaal over. Niet alleen beschrijft hij in Afval! het kwetsbare bestaan van een vuilnisophaler, eveneens zoomt hij met een sociologische blik in op de verstrekkende gevolgen van ons consumentisme. 

Om maar even met de cijfers te beginnen: de jaarlijkse mondiale productie van afval bedraagt meer dan 2.000.000.000 ton en zal doorgroeien tot 3,4 miljard in 2050, schrijft Paré-Poupart. Zelfs in de ruimte wemelt het al van het afval; zo’n 10.000 ton draait in een baan om de aarde. Deze uiterst sombere cijfers verbindt de auteur aan een kritiek op onze mondiale economie. Net als de Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman, die het boek Wasted Lives. Modernity and Its Outcasts schreef, stelt hij dat elke vorm van sociale orde stratificatie en verworpenen kent.

Onze samenlevingen, geobsedeerd door vooruitgang, brengen door de constante toename van spullen ook steeds meer buitenstaanders en derrie voort. „De gemondialiseerde economie bezwijkt onder het menselijke afval, want slaagt er niet in om het te recyclen of uit de weg te ruimen”, schrijft Paré-Poupart. Degenen die hiervoor opdraaien zijn volgens hem ‘afvalmensen’: „De kinderen van de sloppenwijken, de migranten (…) die wegteren in kampen aan de grenzen van rijke landen, de vieze, groezelige types, verslaafden, hordes improductieve lieden, kanslozen en al degenen die in de optiek van de kapitalisten geen toegevoegde waarde hebben.”

Poëtische blik

Toch is Afval! niet alleen een aanklacht tegen de overconsumptie, de kracht van dit boek schuilt vooral in de levendige beschrijvingen die Paré-Poupart geeft van zijn bestaan als vuilnisophaler. Liefdevol, en met een poëtische blik, schrijft hij over het werk waar de meeste burgers letterlijk hun neus voor ophalen. Hij vertelt over kinderen die met grote ogen de vuilniswagen bewonderen en over nachten waar het publiek op de caféterrassen in de wijk Le Plateau de gespierde vuilnismannen toejuicht. Over grote zakken vol glas en vlijmscherpe spijkers, de immense stank, het heen en weer moeten manoeuvreren met grote zakken bouwafval tussen slordig geparkeerde auto’s zonder krassen te maken. En over gekke, ruige types zoals Michel, die graag tegen vuilnis praat, Racette, die zijn leven doorbrengt met afkicken en dakloos zijn, Ti-Chris die handelt in oud schroot en Frank, ‘de hardloper’, die zo’n getraind lijf heeft dat hij een human flag aan de wagen vormt: met één hand op het treeplankje en de andere aan de zijstang, zijn lichaam loodrecht op de bak.

Ook richt Paré-Poupart zijn focus op het sociaal kwetsbare milieu waarin deze mannen werken. Want anders dan in Nederland, waar veel vuilnismannen werken in dienst van de gemeente, gaan de Canadese werkgevers (brokers genoemd) vooral in zee met freelancers: mannen die soms vers uit therapie of de afkickkliniek komen en zwart betaald willen worden. Dat heeft voor- en nadelen: een sociaal vangnet voor deze outcasts is er niet, openheid van geest ten aanzien van deze mensen is er wel. En uiteraard kleven er veel risico’s aan het vak, want wie vuilnis ophaalt, doet zichzelf geweld aan. Van degenen die eraan beginnen houdt nog geen tien procent het vol. Het werk – in Montreal en omstreken moet een vuilnisman recyclingcontainers en vuilnisbakken verplaatsen en legen – dwingt volgens Paré-Poupart „tot een ritme en een mate van lichamelijke inspanning die niet zouden hebben misstaan tijdens de eerste en tweede industriële revolutie.”

Bewegingsvrijheid

Paré-Poupart geeft zo een kijkje in een onbekende wereld en is bovendien een begenadigd schrijver. Waarom kiest hij eigenlijk voor dit bestaan in de afvalverzameling? In tegenstelling tot veel van zijn collega’s is hij niet afkomstig uit een crimineel milieu. Ook zijn thuissituatie was, opgroeiend in Quebec met een liefdevolle moeder, stabiel. Evenmin is hij aan de drank of verslavende middelen. Hij zorgt juist goed voor zichzelf, werkt deeltijd om zijn lichaam te sparen, doet aan fitness, zorgt dat hij goed eet en voldoende slaapt. Het is, zo schrijft hij, vooral „de chaos van het werk” die hem aantrekt. Bovendien biedt deze baan hem een bewegingsvrijheid die hij nergens anders vindt.

Daarmee vertelt Afval! ook iets over de auteur zelf. Zoals een oorlogsfotograaf na het zien van te veel ellende in conflictgebied maar moeilijk kan aarden in alledaagse omstandigheden, zo kan Paré-Poupart niet meer terug naar een gereguleerd bestaan in de burgermaatschappij. Hij voelt zich thuis in deze maffe biotoop vol rafelrandjes. „Ik hou van dat wildwestsfeertje in de vuilniswereld”, schrijft hij. „Ik hou van de vage scheidslijn tussen schoon en vies. Ik hou van de vrolijke zooi onder vuilnisophalers. Ik hou ervan dat we in zekere zin wetteloos zijn, enigszins hopeloos.”

Als schrijver weet hij ondertussen de lezer een spiegel voor te houden: waarom wordt het werk van vuilnisophaler nog altijd ondergewaardeerd? Wat zou er gebeuren als een bepaalde beroepsgroep zou stoppen met werken? „Zouden we collectief zwaar te lijden hebben onder een staking van bedrijfsjuristen? Vanaf hoeveel dagen staking door reclamemakers raken we in paniek? Kunnen we het langer stellen zonder verpleegkundigen en leerkrachten dan zonder makelaars?”

Het maakt in één klap duidelijk wat de maatschappelijke betekenis is van de vuilnisophaler. Als voorbeeld noemt hij de staking van vuilnismannen in New York 1968. Dagelijks kwam er 10.000 ton afval op straat bij. Na tien dagen zwichtte de stad al voor de eisen van de arbeiders aangezien de ratten overal rondliepen, de stank ondraaglijk was en er werd gevreesd voor de volksgezondheid. Het maakt de rake zinnen, die hij aan het begin van zijn boek schrijft, des te schrijnender: „De vuilnisophaler is de Sisyphus van de consumptiemaatschappij: een arme drommel die veroordeeld is tot het verwerken van zakken, van plek naar plek, dag in, dag uit, mee met de onafzienbare stroom afval die we produceren. Als hij de last niet zou dragen, zou alles instorten.”

Lees ook

Afval is een veelkoppig monster waar we nooit helemaal vanaf komen

Kies NRC als voorkeursbron