Wat te doen met een geroofde Siciliaanse vaas? Teruggeven, dacht museum Allard Pierson

Een illegaal opgegraven object terug willen geven is niet zo moeilijk. Bij museum Allard Pierson in Amsterdam besloten ze meteen om een ruim 2.200 jaar oude vaas in de collectie te restitueren, toen ze in 2017 via de politie te horen kregen dat hij geroofd was. Om precies te zijn uit een graf uit de derde eeuw voor Christus bij Centuripe op Sicilië.

Maar in de praktijk blijkt teruggave ingewikkelder dan gedacht en gehoopt. Negen jaar later stond de vaas namelijk nog steeds in het erfgoedmuseum van de Universiteit van Amsterdam. Sinds juni hing er wel een bordje bij dat hij dit najaar eindelijk echt terug zou gaan. Op 7 oktober is het zo ver.

Archeoloog Rogier Kalkers, hoofd herkomstonderzoek bij het Allard Pierson, wil wel uitleggen waarom het zo lang heeft geduurd. Hij heeft de zaak ook beschreven in een artikel over herkomstonderzoek en de ethiek van eigenaarschap dat hij onlangs met twee andere auteurs in Museum International heeft gepubliceerd.

„Hier gaat het om”, zegt Kalkers, terwijl hij een 3D-model op het computerscherm laat zien. Langzaam draait een aardewerken hoge kom met deksel rond. Inclusief voet en deksel is de vaas 49 centimeter hoog. Aan één zijde op de buik is een veelkleurige afbeelding tegen een zwarte achtergrond: een bruid staat bij een altaar, met links, onder een baldakijn, de bruidegom en rechts een Eros-figuur en de god Apollo. Op het deksel zijn twee kleine eroten, liefdesgodjes, en een zwaan afgebeeld. Verder valt op dat onder het deksel een goud geschilderde reliëfband loopt met een zogenoemd blad-en-tongmotief.

„Dit type vaas, met zijn veelkleurigheid, slechts één afbeelding en reliëfs, is typerend voor Centuripe, in de derde eeuw voor Christus een hellenistische nederzetting ten zuidwesten van de Etna”, legt Kalkers uit. „Ze werden alleen daar in de buurt gemaakt en gebruikt.” Over de hele wereld zijn er ongeveer 150 bekend. In het museum van Centuripe zelf staat er welgeteld één. „Gevonden in Australië via eBay”, weet Kalkers. De weinige die uit officiële opgravingen bekend zijn komen uit graven. Waarschijnlijk zijn ze speciaal als grafgiften gemaakt en met hun afbeelding naar voren tegen een muur gezet. De functie van grafgift verklaart ook de onpraktische dunne wanden van de vaas.

Gekocht op kunstbeurs Tefaf

Het museum heeft de vaas in 1997 gekocht op de kunstbeurs Tefaf in Maastricht. De verkoper, Herbert Cahn, eigenaar van de Zwitserse kunstgalerie H.A.C. Kunst der Antike, vertelde dat de vaas al vóór 1970 in Zwitsers privébezit was. Een belangrijk jaartal voor het Allard Pierson, omdat in dat jaar een Unesco-verdrag was opgesteld inzake illegale handel in culturele goederen. Musea hadden zich daarna moreel verplicht om alleen oudheden te kopen waarvan aangetoond kon worden dat ze al vóór 1970 in een collectie waren. In dit geval vroeg het museum niet om nadere documenten. „De Universiteit van Amsterdam [waarvan het museum een onderdeel is] had een lange traditie van onderzoek naar de schilderingen op Griekse vazen. Bij deze kunsthistorische benadering was de archeologische context niet echt van belang”, verklaart Kalkers waarom voor het museum Cahns mondelinge mededeling genoeg was.

Trots presenteerde de toenmalige directeur de vaas in het blad van de vriendenvereniging van het museum. En daarna heeft de vaas jarenlang zonder problemen een plek in het museum gehad. De aankoop was mede door een legaat mogelijk gemaakt.

Tot de officier van justitie van de comune Enna, onder wie ook Centuripe valt, teruggave van de vaas eiste. Volgens hem was er bewijs dat de vaas in 1976 was geroofd. Dat bewijs was een foto van een lokale fotograaf, wiens nazaten zijn fotoarchief hadden geschonken aan een Siciliaanse erfgoedvereniging. Bij het doornemen van het archief kwam de erfgoedvereniging erachter dat de fotograaf ook illegaal opgegraven oudheden had vastgelegd. Mogelijk op verzoek van zijn oom, een bekende grafrover. Op twee foto’s stond de Centuripe-vaas van het Allard Pierson. „Duidelijk nog niet gerestaureerd”, zegt Kalkers. „Er is bijvoorbeeld een grote breuk te zien.”

Foto’s Associazione SiciliAntica, Centuripe – Archivio Pino Catania (De volgorde hier is niet de volgorde op het rolletje)

Aan de hand van foto’s van een moderne bruiloft op hetzelfde filmrolletje kon worden vastgesteld dat de illegale opgraving in 1976 moest zijn gebeurd. De foto maakte in een klap ook duidelijk dat het herkomstverhaal van Cahn niet kon kloppen. Cahn werd in 1976 in Italië veroordeeld wegens handel in illegaal opgegraven oudheden.

Wim Hupperetz, van 2009 tot en met 2021 directeur van het Allard Pierson, had kort ervoor al een andere roofzaak afgehandeld. „Zonder officiële claim”, zegt hij met nadruk over de telefoon. Bij de voorbereidingen in 2014 van de tentoonstelling Sicilië en de zee had Sebastiano Tusa, hoofd van de maritieme erfgoeddienst van Sicilië, opgemerkt dat 36 kommen en één amfoor in de collectie van het Allard Pierson afkomstig moesten zijn uit het Capistello-wrak, een Grieks-Romeins handelsschip dat in de derde eeuw voor Christus bij het Siciliaanse eiland Lipari was vergaan.

„Ze bleken in 1983 gekocht te zijn van een Belgische sportduiker”, vertelt Hupperetz. Er hoefde daarna niet lang nagedacht te worden, herinnert hij zich. „Het college van bestuur, officieel eigenaar van de collectie, was het er ook over eens dat de spullen zonder ingewikkelde juridische toestanden zouden worden teruggegeven.” Aangezien de objecten na Amsterdam met de tentoonstelling nog verder reisden naar andere Europese steden duurde het nog tot eind 2021 voordat ze officieel terugkeerden. „Dat gebeurde bij een overdracht met veel personen en theater in Palermo. Op het laatste moment wilden de Sicilianen dat wij de transportkosten zouden betalen. Dat hebben we toen ook maar gedaan.” Het aardewerk staat tegenwoordig in het Museo del Mare in Palermo.

Intussen liep ook de zaak rond de Centuripe-vaas. Hupperetz hoopte ook die kwestie via Tusa te kunnen regelen, met wie hij het goed kon vinden en die in 2018 minister van Cultuur van de autonome regio Sicilië was geworden. „We wilden de vaas aan Centuripe teruggeven, waarna Centuripe de vaas meteen weer aan ons in voorlopige bruikleen zou geven.” Van deze plannen kwam niks, omdat Tusa in 2019 bij een vliegtuigongeluk in Ethiopië omkwam. Met ook weer de nodige vertraging als gevolg; pas drie jaar later was er weer contact over de vaas.

De zaak lag sowieso gecompliceerder omdat er deze keer wel een officiële claim om teruggave was. Dat betekende dat nationale en internationale wetten, verdragen en regelingen een rol gingen spelen. Bij een overleg hierover trapten de erfgoedinspectie en het ministerie van Justitie „op de rem”, zegt volgens Hupperetz. „Zij beschouwden de claim als ongeldig omdat Nederland het Unesco-verdrag van 1970 pas in 2009 heeft geratificeerd. Ze waren gewoon bang voor precedentwerking.”

„In Noordwest-Europese handelsnaties als Nederland wordt de koper van gestolen kunst die bij de koop ‘te goeder trouw’ heeft gehandeld juridisch beschermd tegen restitutieclaims”, voegt Kalkers eraan toe. „De aankoop gold daarom wel als onethisch, maar niet als illegaal.”

Na het vertrek van Hupperetz is hij bij de zaak betrokken geraakt en hoofd herkomstonderzoek geworden. Sinds 2023 doet het Allard Pierson onderzoek naar de herkomst van de gehele archeologische collectie, in totaal ongeveer 20.000 objecten. Dat herkomstonderzoek is mede een gevolg van artikelen in NRC over de verwerving van illegale oudheden door het Allard Pierson in het verleden, meldt het artikel in Museum International. „Als academisch museum willen we met het herkomstonderzoek kritisch naar ons verleden kijken. We willen er ook open over zijn”, zegt Kalkers. „De restitutie is geen publiciteitsstunt, maar staat voor een volledige herziening van onze museale praktijk: we wachten niet af tot er een claim komt, maar doen proactief herkomstonderzoek, en dat in nauwe samenwerking met de bronlanden, zoals Italië, Griekenland, Turkije en Egypte. En we willen dat de teruggave van de Centuripe-vaas een framework, een geaccordeerde werkwijze, wordt voor toekomstige restitutiezaken.”

Daarvoor waren de afgelopen drie jaar eerst nog meerdere gesprekken nodig met verschillende partijen op Sicilië. „Die waren online. Ook de Italiaanse kunstpolitie was erbij”, vertelt Kalkers. Soms was het zoeken naar precieze formuleringen, maar „het waren prettige, constructieve gesprekken”. De traagheid van het proces lag volgens hem vooral aan banale zaken: „Bureaucratische schijven, personele wisselingen en volle agenda’s – aan beide zijden.” Het verzoek om de vaas als bruikleen te mogen houden, heeft het museum laten vallen. „Volgens de Italiaanse erfgoedwet mag Italiaans erfgoed maar twee keer vier jaar in bruikleen worden gegeven.”

Natuurwetenschappelijk onderzoek

Kalkers hoopt dat in de toekomst restituties ook het startsein worden van gezamenlijk onderzoek door het Allard Pierson en het betreffende bronland. In het geval van de Centuripe-vaas gaat het Allard Pierson meedoen aan lopend Italiaans natuurwetenschappelijk onderzoek naar de samenstelling van de schilderingen op aardewerk uit Centuripe. „Er zijn veel vervalsingen in omloop. Met behulp van de chemische samenstelling van de klei en pigmenten van de Centuripe-vaas kan de authenticiteit van andere vazen worden vastgesteld.”

Het museum bezit bijvoorbeeld nog een andere vaas uit Centuripe, die in 1967 bij een kunsthandelaar in Amsterdam is gekocht. „Die is waarschijnlijk met moderne pigmenten flink bijgeschilderd”, zegt Kalkers. „Samen met het 4D Research Lab van de UvA en het atelier van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaan we dat onderzoeken. In samenwerking met Siciliaanse partners.”

Met de restituties gaat het Allard Pierson niet zijn verleden witwassen, benadrukt Kalkers. „Er komt een galerij met 3D-beelden van gerestitueerde objecten. Op die manier blijven we aandacht schenken aan het probleem van de illegale handel in cultuurgoederen, ook nadat de problematische voorwerpen de collectie hebben verlaten.” Maar hij kan nog niet zeggen wanneer de galerij te zien zal zijn.

Voorlopig kijkt Kalkers met enige jaloezie naar de restituties door Nederlandse musea met koloniaal erfgoed. „Daar is de afgelopen jaren van alles voor opgetuigd, zoals een restitutiecommissie, en er is jurisprudentie. Maar voor recent illegaal opgegraven oudheden zijn die kaders er niet. En bij de overheid heeft dat tot op heden weinig prioriteit gehad.” Opmerkelijk, vindt hij. „Want de illegale handel in oudheden duurt nog altijd voort.”