Aan weerloze jonge meisjes kan je lekker verdienen, wisten de Zusters van de Goede Herder

„Zonder meisjes geen Goede Herder, zonder meisjes geen inkomsten”, zegt advocaat Liesbeth Zegveld. Ze buigt zich over archiefmateriaal van de katholieke kloosters van de Zusters van de Goede Herder. Zegveld: „Huh, wat is ’terug te ontvangen lonen pupillen’?” Met een roze marker omcirkelt ze de zin. Tussen 1860 en 1978 werden daar zo’n 20.000 „gevallen meisjes” verplicht te werken, verwaarloosd en mishandeld. Hun loon werd ingehouden. Sommigen van hen stierven in het klooster, doodsoorzaak en begraafplaats onbekend.

Het tweede seizoen van Meisjes van de Goede Herder (VPRO) begint met de aflevering ‘Verdienmodel’. Andries Bonger, nu 83, was in 1970 verkoper van typemachines. Hij had een mooie deal gesloten met de Zusters van de Goede Herder. Die order werd na een paar weken toch geannuleerd. De uitleg van de zusters: „Wij zijn slachtoffer van de uitvinding van de pil en het condoom.” ‘Slachtoffer?’, vroeg Bonger zich af. Hij zag barmhartigheid en maatschappelijke bewogenheid veranderen in een verdienmodel. Door de pil en het condoom waren er minder gevallen meisjes – ongehuwde moeders en wilde jonge vrouwen – om uit te buiten.

Roos was een van die meisjes. Roos werd met twee maanden oud „helemaal onder de stront” weggehaald bij haar ouders. Zij konden niet zorgen voor haar en haar broers. Van tehuis naar tehuis werd het kind gesleept. Daar waren ook fijne plekken bij, tehuizen waar de nonnen liefde gaven aan de kinderen. Ze mocht naar school, vriendinnen maken, basketballen. Bij de Goede Herder in Velp voelde Roos meteen dat het volkomen liefdeloos was. Ze moest werken. Wassen, gordijnen stikken en jurken naaien. Een dag liep ze weg, naar Amsterdam. Daar zag ze naar eigen zeggen de jurken die zij hadden gestikt bij C&A in de etalage hangen. Ook het Koninklijk Huis en Peek & Cloppenburg zouden volgens een ander slachtoffer gretig afnemer van de goedkope dwangarbeid zijn geweest.

De Goede Herder functioneerde als een soort multinational die in zeker 34 landen huizen runde. In Ierland, Canada en Australië kwamen de wandaden een aantal jaar geleden al aan het licht. Journalist Joep Dohmen onthulde in 2018 in NRC dat het ook bij de Nederlandse tak van de Goede Herder flink mis was. Zijn onderzoek zou de basis vormen voor deze documentaire. Regisseur Britta Hosman ontdekte samen met haar bronnen in het eerste seizoen een geheim massagraf in Almelo. De aanzienlijke oversterfte onder de zeer jonge meisjes werd verdoezeld door ze te laten verdwijnen in anonieme graven. Dat was ook in Ierland zo gedaan. Het massagraf in Almelo was geen exces, dit was internationaal beleid.

Zes weken werden vier jaar

Marijke probeert in de aflevering twee keer haar verhaal te doen. Eerst in de rechtbank. Ze was een beetje een stille jonge vrouw, dus moest ze voor zes weken ter observatie naar het klooster. Ze was niet verstoten, bezwangerd of ‘wild’, ze was gewoon een beetje stil. „Ze hebben mij bij de Goede Herder alles afgenomen, mijn hele leven.” Ze valt stil. Later, op het advocatenkantoor probeert ze haar verhaal nog eens te doen. Het lukt niet. Een andere vrouw leest haar verhaal voor. Marijke zou zes weken blijven ter observatie. Daarna zou ze naar huis gaan, naar haar liefhebbende ouders, de HBS voltooien, doorleren. Zuster Angeline besloot dat Marijke niet naar huis ging. In een rapport aan de kinderrechter schreef ze dat Marijke niet meer wilde leren en dat haar ouders haar niet meer terug wilden. De zes weken werden vier jaar.

Over de hele wereld lopen rechtszaken tegen de congregatie. Tijdens het hoger beroep van de zaak in Nederland is de verdediging van de Goede Herder pijnlijk. De werkwijze zou passen in de tijdgeest. De katholieke leer destijds was streng, ook binnen gezinnen en zeker voor vrouwen. De meisjes die het klooster opnam waren al beschadigd. De maatschappij verwachtte ook dat katholieke instellingen de meisjes streng zouden heropvoeden. Andere instellingen waren ook vreselijk, in die tijd.

„Ja, de tijdgeest, daar heb ik echt lak aan”, zegt de eerder stille Marijke fel. De vrouwen krijgen in de documentaire eindelijk een gezicht.

Lees ook dit stuk (inclusief volledig dossier)

Betrokkenen hebben vooral ruzie over het lot van de meisjes van de Goede Herder