Nobelprijs-laureaat Anne Carson laat zien dat het gevoel niet door het intellect is te verslaan
Anne Carson bevond zich, toen ze donderdagochtend gebeld werd met de mededeling dat haar de Nobelprijs voor Literatuur 2026 was toegekend, in IJsland, waar ze de helft van haar tijd woont. Daar was ze bezig „te luisteren naar de wind”, zoals de permanent secretaris van de Zweedse Academie Ingrid Carlberg bij de bekendmaking citeerde. De Canadese dichteres was naar verluidt „zeer verrast” met de toekenning, niettegenstaande het feit dat haar naam al jaren wordt genoemd. Als er iemand een groot kanshebber was, dan toch zeker Carson. De bookmakers plaatsten haar ook dit jaar weer in de hoogste regionen van hun voorspellingenlijstjes.
Anne Carson (1950) ontvangt de Nobelprijs „voor haar gedurfde en inventieve oeuvre dat, in speelse dialoog met de klassieke traditie, nieuwe vormen voor hedendaagse literatuur heeft gecreëerd”. De classica werkt al vijf decennia als dichter, essayist, vertaler en docent oud-Grieks, en publiceerde een stapel van 18 boeken, of bundels, die vrijwel altijd een mengvorm van poëzie en essayistiek bevatten. Carson, een van de meest geprezen en toonaangevende stemmen in de hedendaagse poëzie, gaat in haar oeuvre als 21ste-eeuws vertaler én dichter in gesprek met oude teksten, in het bijzonder uit de klassieke oudheid.
Catullus en Brontë
Zo begon haar oeuvre al: met een dialoog, een mengvorm die zich niet op één genre laat vastpinnen. Haar proefschrift uit 1981 herwerkte ze tot de essaybundel Eros the Bittersweet (uit 1986, vertaald als Eros, bitterzoet). Daarin biedt ze een analyse van erotisch verlangen in klassieke teksten van Sappho, Plato en ook Virginia Woolf, maar tegelijk bergt het ook een persoonlijk onderzoek naar het onderwerp in zich. Die aanpak geeft haar werk ook een grote mate van helderheid, directheid en eigentijdsheid: de literaire klassiekers zweven door haar bewustzijn, maar haken aan bij concrete ervaringen, waardoor ze verweven raken met het heden.
Zoals in de bundel Nox (2010), over haar overleden broer, die ze jarenlang maar zelden sprak sinds hij in 1978 van huis was weggelopen tot aan zijn onverwachte dood in 2000. Die bundel opende met een elegie van de Romeinse dichter Catullus die zijn verloren broer beweent – en met Catullus’ door Carson opgepakte en gerevitaliseerde vraag waaróm we eigenlijk de doden gedenken, waaróm we die willekeurige overblijfselen van een verdwenen aanwezigheid proberen samen te brengen.
Of zoals in ‘Het Glas-essay’, een gedichtenreeks in Glass, Irony & God (uit 1995, vertaald als Glas, ironie & God), waarin het werk van schrijfster Emily Brontë zich opdringt aan de ik-persoon en met haar leven mee gaat bewegen: „Steeds als ik mijn moeder bezoek/ voel ik mij veranderen in Emily Brontë,/ mijn eenzaam leven als een heide om mij heen,/ mijn lelijk lichaam dat over moddervlaktes banjert in de uiterlijke schijn/ van transformatie/ die sterft als ik de keuken binnenkom.” De verteller in het gedicht, dat je ook kunt omschrijven als een essay in vrije regelval, laat in haar bespiegeling van Brontë’s werk ook reflecties op haar eigen, recente relatiebreuk doorschemeren.
Het bekendst uit Carsons oeuvre is haar verhalende gedicht Autobiography of Red (uit 1998, vertaald als Autobiografie van Rood), waarmee Carson haar lezers paf deed staan – en die het voor een dichtbundel zeer grote aantal van 25.000 verkochte exemplaren wist te bereiken. Terwijl het ook buitenissige, excentrieke, niet-eenvoudige poëzie is.
Carson begint haar boek met een literatuurwetenschappelijke inleiding over de Griekse dichter Stesíchoros, die een lang gedicht schreef over Gerion, een monster dat door de held Herakles gedood werd, als een van diens beroemde Werken. De tekst, de Gerioneis, laat zich volgens Carson lezen „alsof Stesíchoros een lang verhalend gedicht had geschreven, het toen verscheurde en de snippers in een doos met songteksten en collegedictaten en flinters rood vlees begroef”. Waarna ze er met haar versie nog eens tien stappen overheen gaat. In haar verhalende gedicht is Gerion een puberjongen, die ze zijn ‘autobiografie’ laat schrijven, en de geliefde van Herakles, die naar Zuid-Amerika reist om vulkanen te fotograferen voor een documentaire over de dichter Emily Dickinson – welja.
Bijvoeglijke naamwoorden
Wat dat te betekenen heeft? Autobiography of Red is ook gewoon als liefdesverhaal te lezen, en geprezen. Maar bovendien toont Carson ermee hoe oude literatuur niet vastgeroest hoeft te zijn, maar in een nieuwe tijd nieuwe betekenis kan krijgen, en daarmee heel nieuw leven. Het is Carsons ode aan die oude, gekke, vergeten Stesíchoros, die zij in haar inleiding karakteriseerde als: „Hij maakte bijvoeglijk naamwoorden.” Dat type woorden werd door Homerus gebruikt om mensen en objecten immer identiek en dus herkenbaar aan te duiden, en daarmee vast te pinnen. Maar Stesíchoros verzon juist nieuwe bijvoeglijk naamwoorden, van „holgehoefd” en „wortelzilverig” tot „roomzwart”, zoals Carson ze citeert, in Marijke Emeis’ vertaling. Die woorden bevrijdden een wilde kudde aan nieuwe mogelijkheden. „Stesíchoros bevrijdde het bestaan. Alle essentie ter wereld kwam aan het licht”, schreef Carson – en dat komt dicht bij de essentie van het kunstenaarschap zoals zij dat voorstaat.
De vrijheid waarmee Carson zich verhoudt tot literaire verwachtingen en regels, zo betoogde Nobelprijs-jurylid Anders Olsson donderdag, demonstreert ze ook met haar genre-overstijgende samenwerkingen. Carson combineerde haar werk vaak met podiumkunst, zoals met dans, onder choreografie van kunstenaar Robert Currie, die ook Carsons huidige partner is. Tijdens een performance vorig najaar in Brussel bleek dat de door Carson voorgelezen dichtregels, die op papier intimiderend hermetisch kunnen zijn, ook komisch kunnen werken.
Dat tekent de gelaagdheid van haar werk, de vele kanten die het heeft, de vrijheid die eruit spreekt. Zie ook haar dichtbundel The Beauty of the Husband (uit 2001, vertaald als De schoonheid van de echtgenoot). Die is behalve een „fictie-essay in 29 tango’s”, zoals de typisch Carsoniaans eigenzinnige ondertitel luidt, ook een proeve van literatuurkritiek over de kunst- en schoonheidsopvattingen van de dichter John Keats, maar bovendien is het een filosofisch zelfonderzoek, én het verslag van een huwelijk in verval. Dat ook nog eens vol staat met „het soort verrassende beelden en onverwachte vergelijkingen waar je bloed sneller van gaat stromen”, zoals deze krant vorig jaar schreef. De „fatale tango” waarin de vrouw verwikkeld is, speelt zich ook af „in haar hoofd, waar ratio en seksueel verlangen eindeloos om elkaar heen draaien. Ondanks haar krachtige intellect is ze niet in staat de aantrekkingskracht van de onbetrouwbare echtgenoot te weerstaan”, aldus recensent Maria Kager.
Intellect als wapen, terwijl het gevoel niet klein te krijgen is – ook dat zou een samenvatting van Carsons poëzie kunnen zijn.
Maak NRC jouw voorkeursbron op Google
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten. Meer informatie
Mail de redactie
Ziet u een taalfout of een feitelijke onjuistheid?
U kunt ons met dit formulier daarover informeren, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken dan taalfouten of feitelijke onjuistheden worden niet gelezen.