De transgenderwet die mensen verplichtte om onvruchtbaar te worden, greep diep in en was ‘onmenselijk’

De, inmiddels afgeschafte, wettelijke verplichting voor transgender personen om „onomkeerbaar onvruchtbaar” en „ongetrouwd” te zijn om van geslacht te kunnen veranderen heeft „diepe fysieke, psychologische en sociale schade” veroorzaakt. Dat staat in het donderdag gepresenteerde onderzoeksrapport ‘Een onmenselijke wet’, uitgevoerd door onderzoekers van de Radboud Universiteit in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

De Wet op de wijziging van geslachtsregistratie was van 1985 tot 2014 van kracht. In november 2021 maakte de Nederlandse Staat officieel excuses aan de slachtoffers voor de schendingen van hun mensenrechten. Zij kregen een schadevergoeding van vijfduizend euro en het kabinet stelde geld beschikbaar voor wetenschappelijk onderzoek naar de impact van de omstreden wet.

Daaruit is nu het rapport voortgekomen met 28 diepte-interviews met transgender en intersekse personen – mensen die ervaren dat ze een ander geslacht hebben dan in hun geboorteakte staat of bij wie het geslacht ambigu is. Het rapport geeft een indringend beeld van hoe de wet op hun levens heeft ingegrepen en welke vormen van schade, dwang en verlies van autonomie zij hebben ervaren. De getuigenissen zijn geanonimiseerd.

De slachtoffers zijn niet alleen de 1.253 erkend gedupeerden, maar ook de mensen die hun transitie vanwege de wettelijke verplichtingen hebben uitgesteld, benadrukt Marloes Hülsken van het team van het Instituut voor cultuur en geschiedenis van de Radboud Universiteit dat het onderzoek uitvoerde.

Lees ook

Twee boeken die op indringende wijze laten zien wat het betekent om je niet thuis te voelen in je lichaam

‘Weloverwogen beslissingen’

De wet vereiste dat mensen die officieel van geslacht wilden veranderen zich onomkeerbaar lieten steriliseren, dat wil zeggen dat zaadballen of baarmoeder en eierstokken uit het lichaam verwijderd moesten worden. Die eis was zeer ingrijpend, blijkt uit de getuigenissen in het Nijmeegse rapport. Het betekende een verlies van zeggenschap over lichaam en leven, verlies van vruchtbaarheid en toekomstperspectief, blijvende lichamelijke complicaties en rouw. Slachtoffers ervoeren volgens het rapport „dwang en tijdsdruk”, waardoor ze geen weloverwogen beslissingen over hun eigen lijf en toekomst konden nemen.

„Wat transgender en intersekse mensen is aangedaan door deze wet, had nooit mogen gebeuren”, stelt Judith Tielen, staatssecretaris Onderwijs en Emancipatie (VVD) in een reactie. „Het kabinet heeft hier excuses voor gemaakt. Dit rapport rondt het proces van erkenning en excuses af.”

Maar er zijn nog volop vragen die aandacht en onderzoek verdienen, zegt Hülsken. Het rapport documenteert ook welk lang proces er aan de wet voorafging. Uit die analyse blijkt dat de Gezondheidsraad en een juridische commissie in de aanloop naar de wet adviseerden om geslachtsverandering te combineren met het onvruchtbaar maken van mensen. Een deel van de commissie vond dat van belang „om misbruik te voorkomen” maar anderen verwierpen het idee dat de staat mensen zou mogen dwingen tot ingrijpende medische procedures.

In het wetsvoorstel dat door het kabinet-Van Agt II (CDA) in 1982 werd ingediend was die eis feitelijk verzwaard door het te verwoorden als „onomkeerbare onvruchtbaarheid”. Transgender personen mochten wettelijk „nimmer meer in staat zijn om kinderen te verwekken of baren”.

Hoe die verzwaring precies in de wet is beland, hebben de onderzoekers nog niet kunnen achterhalen. „We hebben ons alleen gebaseerd op de openbare bronnen van de Gezondheidsraad en de parlementaire verslagen”, zegt Hülsken.

Excuses en genoegdoening

Willemijn van Kempen, voorvechter van het eerste uur van excuses en genoegdoening, denkt ook dat de discussie met het verschijnen van het rapport nog niet is afgedaan. „We hebben excuses van de overheid gekregen, maar de betrokken artsen hebben tot nu toe gezwegen. Ze hebben de wet 29 jaar lang uitgevoerd zonder te protesteren.”

In Nederland werd de transgenderwet destijds bij de invoering als vooruitstrevend gepresenteerd, zegt Van Kempen. Maar de ingrijpende beperkende voorwaarden, waar Van Kempen zelf ook mee te maken kreeg, hebben een enorme wissel getrokken op de betrokkenen. „In 2007 is in de zogeheten Yogyakarta-beginselen al vastgesteld dat je mensen uit de lhbti-gemeenschap niet mag dwingen tot medische ingrepen. Vanuit de hoek van mensenrechten is er dus uiteindelijk een einde gekomen aan dit onrecht.”

Van Kempen is ook de hoofdpersoon in de documentaire K[wet]send die is gemaakt met financiële steun van OC&W. „Daarin laten we zien wat voor effect deze wet heeft gehad, aan de hand van mensen die persoonlijk kwetsbaar en krachtig hun verhaal vertellen”, zegt producent Jonah Lamers. „En we onderzoeken in de film ook hoe het mogelijk is geweest dat de verplichting chirurgisch in te grijpen in iemands lijf in de wet belandde.” De documentaire gaat binnenkort in première.

Alejandra Ortiz en Willemijn van Kempen (met zonnebril) in de documentaire K[wet]send.

Foto’s Bart Peters