Dilemma voor het Nobelcomité: uitwijken voor Trump of tegen hem opstaan

Het Noorse comité dat deze vrijdag bekendmaakt wie de Nobelprijs voor de Vrede krijgt, had dit jaar de razend ingewikkelde taak om een laureaat te kiezen die een voorbeeld is voor de wereld maar tegelijkertijd niet al te kwetsbaar is voor de grillen van Donald Trump. Het zal bij zijn beraadslagingen grondig hebben teruggeblikt op de keuze van vorig jaar.

Aanvankelijk leek de toekenning aan María Corina Machado een uitermate slimme keuze. Deze Venezolaanse oppositieleider verdiende de prijs voor haar vreedzame, onverschrokken strijd tegen de autocratische president Nicolás Maduro. „Terwijl de duisternis groeit houdt zij de vlam van de democratie brandende”, verklaarde het vijfkoppige comité.

Met die onderbouwing reikte de prijs veel verder dan Venezuela. Het was een waarschuwing tegen de opkomst van autocratisch leiderschap wereldwijd. Dat werd dat jaar door niemand sterker belichaamd dan door Donald Trump, die aan zijn tweede termijn was begonnen met dreigementen over inlijving van Canada en Groenland. De keus voor Machado was ook een aanmoediging voor mensen die weerstand bieden tegen dit soort intimidatie, of die nu van Maduro komt of van Trump, Poetin, Xi of anderen.

Het allerslimste was dat Trump, die de prijs dat jaar al meermaals had opgeëist, er moeilijk tegen kon zijn. Hij wilde immers al jaren dat Maduro vertrok. Zozeer zelfs, dat hij hem drie maanden later door Amerikaanse militairen liet ontvoeren uit Caracas. Door de prijs aan Machado te geven werd Trump tegelijkertijd terechtgewezen én gesust. Een meesterzet, zo leek het.

Achttien-karaats goud

Ware het niet dat Trump kort na de ontvoering van Maduro diezelfde Nobelprijs alsnog in handen kreeg. Machado had de medaille – gemaakt van achttien-karaats goud, Trumps favoriete metaal – in een goudkleurige lijst laten plaatsen. Zij schonk die tijdens een bezoek aan het Witte Huis aan Trump, als „symbool van dankbaarheid” namens het Venezolaanse volk. Zij hoopte toen nog dat Trump haar zou helpen om de nieuwe president van Venezuela te worden, maar dat bleek tevergeefs.

Trump besloot samen te werken met Maduro’s vicepresident Delcy Rodríguez en daarmee het regime voort te zetten. Rodríguez heeft sindsdien alleen vage uitspraken gedaan over verkiezingen en sloot een overeenkomst die de VS een meerderheidsbelang geeft in zeventien olievelden in Venezuela. „De buit behoort toe aan de overwinnaar”, verklaarde Trump droogjes over deze ‘deal’, vorige maand bij de Verenigde Naties.

Lees ook

Trump luncht met Venezolaanse oppositieleider en neemt haar Nobelprijs-medaille in ontvangst – maar vindt Maduro’s opvolger ook ‘geweldig’

Alleen al door die uitspraak diskwalificeert de Amerikaanse president zich om zelf in aanmerking te komen voor de Vredesprijs. Volgens het internationaal recht heeft gewapende strijd immers geen buit meer. Bovendien vormde Maduro toen hij werd ontvoerd geen onmiddellijke dreiging voor de VS. Dat zou onder het internationaal recht de enige mogelijke rechtvaardiging zijn geweest voor de militaire ingreep die Trump liet uitvoeren.

Dat de president de Nobelprijs desalniettemin blijft claimen, en dat Cambodja, Israël en Pakistan zeggen dat zij hem er voor hebben voorgedragen bij het Nobelcomité, is niet meer dan ruis. Trump komt als één van de laatste mensen op aarde in aanmerking: in plaats van vrede te bevorderen is hij juist een oorlog begonnen, tegen Iran. Deze was wederom in strijd met het internationaal recht, omdat ook het regime van ayatollah Ali Khamenei geen onmiddellijke dreiging vormde.

Noorse zalm

Toch zal het Noorse comité dit jaar waarschijnlijk nóg meer rekening houden met de Amerikaanse president, wijzer geworden door de ervaring met Machado. Toen zij de medaille aan Trump overhandigde kon het comité niet meer doen dan verklaren dat de prijs niet overdraagbaar is. Een ‘veilige’ keus zou dit jaar dus zijn om een laureaat te benoemen die verder van Trump afstaat.

Tegelijkertijd boet de prijs aan waarde in als de indruk ontstaat dat het comité duikt voor de druk uit Washington. De Nobelprijs voor de Vrede is juist een eerbetoon aan personen en instituten die opstaan tegen onrecht.

Ook voor Noorwegen kan het riskant zijn om Trump boos te maken. Vorig jaar hielden Noorse politici al rekening met Amerikaanse importheffingen op Noorse producten, uit wraaklust van de president als hij gepasseerd zou worden. Trump zou niet eens de eerste zijn die zich zo laat kennen. In 2010 legde China belemmeringen op aan de import van Noorse zalm nadat de prijs was toegekend aan de dissident Liu Xiaobo, die gevangen zat wegens zijn strijd voor democratie in China.

De opgave is dus om op eieren te lopen én standvastigheid uit te dragen. De secretaris van het comité, Kristian Berg Harpviken, refereerde in bedekte termen aan dat laatste toen hij dinsdag tegen Reuters zei dat het comité de veranderende wereldorde nauwgezet volgt.

Speculatie

„We weten wat we achterlaten, we weten niet hoeveel daarvan zal overleven en in welke vorm, en we weten al helemaal niet wat er gaat komen. Dat neemt het comité uiteraard heel serieus in zijn gesprekken, mede omdat de ontwikkelingen die we internationaal zien veel van de waarden bedreigen die de Nobelprijs voor de Vrede altijd heeft uitgedragen.”

Uit deze algemene woorden is geen concrete hint af te lezen over de winnaar van dit jaar. Wie de prijs krijgt blijft een goed bewaard geheim tot de bekendmaking, de complete lijst met nominaties is pas over vijftig jaar in te zien. Zelfs de winnaar wordt pas 20 minuten vooraf met een telefoontje geïnformeerd. Lijstjes die vooraf in de pers circuleren zijn speculatief en bevatten vaak niet de juiste naam.

Op die lijstjes staan al enkele jaren de twee belangrijke rechtbanken in Den Haag: het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof, als vertegenwoordigers van de internationale rechtsorde die wordt bedreigd door de toenemende macht van autocraten. Vooral het Internationaal Strafhof zou een regelrechte confrontatie met Trump opleveren, die er openlijk op uit is om het hof te vernietigen. Gelukkig voor het Nobelcomité is de wereld zo groot dat er altijd wel een persoon of instelling te vinden is die de eer verdient én die de prijs kan krijgen zonder dat daar al te veel nieuwe ellende uit voortkomt.

Lees ook

EU heeft opties om het Internationaal Strafhof te beschermen tegen meer sancties van de VS – is ze bereid die in te zetten?