De Nobelprijs voor de Vrede is een sterke keuze voor het geloof in internationale rechtsorde

„Het stelsel is nooit perfect geweest, maar het internationaal recht is het fundament voor een meer vreedzame wereld”, stelde het Noorse Comité voor de Nobelprijs voor de Vrede vrijdag, toen het aankondigde dat de Zuid-Afrikaanse mensenrechtenjurist Navi Pillay de laureaat was. „Toch staat het stelsel onder enorme druk en worden zijn instituten aangevallen. Een wereld zonder internationaal recht is oneerlijk, onverstandig en inhumaan”, vervolgde voorzitter Jørgen Watne Frydnes.

De bekroning van Pillay is een dappere én intelligente keuze van het comité. „Haar toewijding aan universele rechtsbeginselen en haar sterke morele kompas zijn constante factoren in haar lange carrière”, aldus het comité, en daar is weinig op af te dingen. Ze was de eerste zwarte vrouw die tijdens de hoogtijdagen van het Apartheidsregime in Zuid-Afrika een advocatenpraktijk begon en van daaruit onder meer Nelson Mandela verdedigde. Ze was ook de eerste zwarte vrouw die zitting nam in de hogere rechtbank van haar land.

Als president van het Rwanda-tribunaal, rechter bij het Internationaal Strafhof en als VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten zette Pillayzich in voor mensenrechten en tegen genocide. Ze was betrokken bij zowel de genocide-aanklachten tegen Myanmar als de bezetting van de Palestijnse gebieden. Dat Pillay een Zuid-Afrikaanse is, is dan ook geen toeval. Dat land heeft zich meer dan enig ander land ingezet voor het internationaal recht door de Israëlische regering aan te klagen voor de genocide in Gaza en via het Internationaal Gerechtshof een juridische behandeling te geven. Dat na Albert Luthuli, Desmond Tutu en Nelson Mandela opnieuw een Zuid-Afrikaan de Nobelprijs voor de Vrede krijgt, zegt genoeg.

Met de laureaat van vorig jaar, de Venezolaanse María Corina Machado, wilde het comité al een waarschuwing afgeven tegen de opkomst van autocratisch leiderschap wereldwijd, maar dat gebaar liep in de soep toen ze besloot de prijs aan Trump over te dragen. Met de uitverkiezing van Navi Pillay geeft het comité die waarschuwing opnieuw af, en laat het zien wel te geloven in de waarde van een internationale rechtsorde, wel te geloven in een moreel kompas en vooral in het belang van medemenselijkheid.

Daarmee is de prijs niet alleen een zogeheten vingerwijzing tegen autocratieën, maar ook een stellingname tegen de sancties tegen het Strafhof door de VS, tegen de Israëlische regering die weigert mee te werken aan de onafhankelijke internationale VN-onderzoekscommissie naar het bezette Palestijnse gebied, en tegen Poetin die eveneens al jaren op voet van oorlog leeft met het Strafhof in Den Haag. Want niet alleen de VS en Israël ondermijnen het internationaal recht steeds openlijker, ook Rusland doet dat. Sinds 2023 ageert het Kremlin tegen de aanklacht en het internationale arrestatiebevel van het hof tegen president Poetin vanwege de onrechtmatige deportatie van kinderen uit de door Rusland bezette delen van Oekraïne.

Dat de prijs komt op het moment dat de VS met vergaande sancties het gehele Strafhof willen lamleggen, en in de week dat het Russische Openbaar Ministerie Nederland om de aanhouding en uitlevering vroeg van negen functionarissen van het Strafhof, versterkt het gebaar van het comité. Het Internationaal Strafhof krijgt een steun in de rug in de week dat het harder wordt aangevallen dan ooit, en het comité komt met een sterke en stevige stellingname waarmee getoond wordt dat de Nobelprijzen er nog steeds toe doen, ook na het fiasco met die voor de vrede van vorig jaar.

Of de toekenning van de Nobelprijs voor de Vrede politiek gemotiveerd is, doet tegelijkertijd weinig ter zake. Het comité kiest nadrukkelijk partij voor iemand – en daarmee voor een instituut – die al jaren geleden in de frontlinie terechtkwam van een afbraakoperatie, aangejaagd door Donald Trump. De inzet daarvan reikt verder dan de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof of de duur van één Amerikaans presidentschap. Op het spel staat het principe van internationale rechtvaardigheid zelf: de overtuiging dat ook machtige mensen zich aan regels moeten houden en dat niet willekeur, maar het recht leidend is en mondiaal de norm bepaalt.

De betekenis van deze toekenning is groter dan de erkenning van Navi Pillay en het Internationaal Strafhof. De prijs is een steun in de rug aan álle internationale instituties die samen het weefsel vormen waarop de internationale rechtsorde rust.