Nobelprijs voor Navi Pillay is het sterkst mogelijke signaal voor de internationale rechtsorde

Vooraf was het de vraag of het comité dat de Nobelprijs voor de Vrede toekent ‘een veilige keus’ zou maken of dat het zou opstaan tegen de afbraak van de internationale rechtsorde, met name door Donald Trump. Deze vrijdag werd bekend dat het comité haast niet duidelijker had kunnen kiezen voor het tweede. Het kende de prijs toe aan de Zuid-Afrikaanse jurist Navi Pillay, een voormalig rechter van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag.

Enkele uren later breidde de regering-Trump haar afbraakcampagne tegen het hof uit, met de meest ingrijpende zet tot nu toe. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio verklaarde in een videoboodschap dat de Amerikaanse sancties die al liepen tegen dertien Strafhofmedewerkers, worden uitgebreid naar het hele Hof. „President Trump zal nooit toestaan dat het ICC Amerikanen vervolgt”, zei Rubio. „Wij verbieden transacties met dit losgeslagen Hof, snijden hun middelen af en verlammen hun mogelijkheden om tegen ons op te treden.”

Deze sancties hingen al een tijd in de lucht. Het Nobelcomité gaf met zijn keus voor Pillay een zo krachtig mogelijk signaal af ter verdediging van het Hof en het internationaal recht in bredere zin, op een moment dat het er serieus om spant.

Navi Pillay (85) is als persoon zo ongeveer het tegenovergestelde van Trump, alleen al door hun beider verhouding tot de Nobelprijs. Trump denkt dat hij die zijn kant op kan laten komen door hem steeds opnieuw op te eisen, Pillay hield er vermoedelijk helemaal geen rekening mee dat zij zou winnen. Althans, zij zat vrijdagochtend om 10.40 uur niet te wachten naast de telefoon, toen het comité haar tevergeefs probeerde te bereiken met het nieuws. In plaats daarvan was ze op een bijeenkomst over internationaal strafrecht in Neurenberg, waar na de Tweede Wereldoorlog met de processen tegen de nazi-kopstukken de basis werd gelegd voor het huidige rechtssysteem.

Pillay, momenteel rechter bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, krijgt de prijs voor haar toewijding aan het internationaal recht, terwijl Trump dat in zijn tweede ambtstermijn keer op keer schendt. Of het nu gaat om de drone-aanvallen op bootjes voor de kust van Latijns-Amerika, de ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro of de oorlog die hij samen met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu begon tegen Iran, er bestaat weinig twijfel over de onrechtmatigheid van dit dodelijke geweld.

Apartheid

Navi Pillay heeft haar hele loopbaan gewerkt aan het vervolgen van de meest ernstige mensenrechtenschendingen en het meebouwen aan het systeem waarmee dat ook op mondiaal niveau mogelijk moest worden. Dat hebben meer juristen gedaan, maar niet vaak was hun bijdrage zó groot.

Pillay werd in 1941 als kind van Indiase Tamils geboren in Durban en groeide op in het Zuid-Afrika van de apartheid, die in 1948 werd ingevoerd. Na haar rechtenstudie begon zij haar eigen advocatenkantoor, van waaruit zij anti-apartheidsactivisten verdedigde. In 1995 stelde president Nelson Mandela haar als eerste niet-witte rechter aan bij een hogere rechtbank.

Later werd zij rechter en president bij het Internationaal Tribunaal voor Rwanda, dat samen met het Joegoslavië-tribunaal geldt als de belangrijkste voorlopers van het Internationaal Strafhof. Dat Hof is opgericht voor de berechting van de zwaarste misdaden – oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. De hoop was destijds dat het wereldwijd erkend zou worden en de tijd van straffeloosheid voor de grootste misdadigers voorbij zou zijn.

Van 2003 tot 2008 behoorde Pillay tot de eerste lichting rechters van het Strafhof, die pionierswerk verzetten in het nog jonge internationaal strafrecht. Later werd zij Hoge Commissaris voor de Mensenrechten bij de Verenigde Naties. Vanaf 2021 leidde zij een VN-commissie die onderzoek deed naar het Israëlische geweld tegen de Palestijnen. Vorig jaar concludeerde deze commissie dat Israël genocide pleegt in Gaza en dat Netanyahu, president Isaac Herzog en oud-minister van Defensie Yoav Gallant hiertoe hebben aangezet. Israël noemde de conclusies „schandalig”.

Momenteel is Pillay toegevoegd aan het Internationaal Gerechtshof in het Haagse Vredespaleis, dat geschillen tussen staten behandelt. Zij is daar een van de rechters die moeten beoordelen of Myanmar genocide heeft gepleegd op de Rohingya-bevolking.

Een indrukwekkende loopbaan kortom, waarin zij „de reikwijdte en invloed van het internationaal recht aanzienlijk heeft vergroot”, aldus het comité. „Haar onafhankelijkheid, expertise en standvastigheid hebben haar een van de meest gerespecteerde internationale juristen van onze tijd gemaakt.”

Vrede en veiligheid

Het comité benadrukt dat internationaal recht geen extraatje is bovenop vrede en veiligheid, maar juist een absolute voorwaarde voor vrede en veiligheid. Als daders niet worden vervolgd, zullen ze immers sneller nieuwe misdaden begaan, zullen slachtoffers zinnen op wraak en voelen ook anderen zich minder gebonden aan de wet.

Niet alleen het internationaal recht in abstracte zin, ook de rechtbanken zelf staan „onder enorme druk”, verklaarde het comité op de ochtend voordat de gevreesde aankondiging uit Washington kwam. Trump is pas tevreden als geen enkele Amerikaan meer vervolgd kan worden en ook zijn bondgenoot Netanyahu, tegen wie een arrestatiebevel loopt, niets meer te vrezen heeft.

De Russische president Poetin zou eveneens geholpen zijn met de vernietiging van het instituut: het Strafhof zoekt hem voor het ontvoeren van Oekraïense kinderen. Ook de Taliban-leiding, die wordt vervolgd voor de systematische achterstelling van vrouwen, zou de VS als hun vroegere vijand dankbaar zijn.

Dertien rechters, aanklagers en andere medewerkers van het Strafhof stonden al op een Amerikaanse sanctielijst, onder wie de president van het hof, de Japanse Tomoko Akane. Dat betekent dat zij de VS niet in mogen en dat zij in de praktijk zijn afgesneden van veel Amerikaanse diensten, zoals digitaal betalingsverkeer.

Mogelijke represailles

De aankondiging van Rubio zet de Europese Unie, en met name Nederland als gastland, voor het blok: het Hof verdedigen met waarschijnlijk Amerikaanse represailles tot gevolg, of het laten verkommeren en dan geen aanspraak meer kunnen maken op principes over de internationale rechtsorde. „Handen af van het ICC”, zei premier Jetten vorige maand nog bij de Verenigde Naties. Waar Nederland het afgelopen jaar koos voor stille diplomatie richting de VS, werd vanuit de juridische wereld lang uitgekeken naar deze stevige, openbare verdediging.

De vervolgvraag is tot welke concrete maatregelen Den Haag en Brussel bereid zijn nu de sancties een feit zijn. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) zei in reactie „ruimte te zien voor dialoog” met de VS.

Door niet het Strafhof zelf te lauweren, maar een rechter die jaren geleden al vertrokken was en die de Nobelprijs ook persoonlijk zeer verdient, heeft het Nobelcomité een diplomatieke manier gevonden om op te staan tegen Trump zonder een directe confrontatie met hem aan te gaan. De grote vraag is nu of het Strafhof er iets aan heeft. Hoewel er geen directe invloed uitgaat van de prijs, kan deze morele steunbetuiging wellicht het Hof, zijn medewerkers en de vele partijen van wie het afhankelijk is, zoals overheden en bedrijven, sterken in hun pogingen om het systeem overeind te houden.

Update 17.50 uur: dit stuk is geactualiseerd na de videoboodschap van Marco Rubio, dat de Amerikaanse sancties worden uitgebreid.

Correctie (10 oktober 2026 om 12.43 uur): In een eerdere versie van dit artikel werd gesuggereerd dat de apartheid in 1941 al een feit was. De apartheid werd echter in 1948 ingevoerd. Dat is hierboven aangepast.

Kies NRC als voorkeursbron