Humor is geen doel, maar een middel en de ‘grote cabaretkloof’: vijf trends bij de Poelifinario’s

Cabaret verjaart sneller dan de meeste kunstvormen. Het leunt op actualiteit, gedeelde maatschappelijke ergernissen, op taalgebruik dat sterk onderhevig is aan modegrillen. Een schilderij of strijkkwartet bederft niet, maar een grap uit 1980? Neem de sketch van Toon Hermans uit zijn One Man Show (1980) waarin hij een vogeldeskundige speelt die verschillende tropische vogels imiteert. Hermans blijft een meesterlijke clown, maar zijn imitatie- en variétéachtige stijl zouden hem tegenwoordig vermoedelijk geen Poelifinario meer opleveren.

Dat terwijl de jaarlijks uitgereikte cabaretprijzen zijn vernoemd naar Hermans’ tropische vogel. Aankomende maandag bekroont de cabaretjury van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD) wederom de beste voorstellingen van afgelopen seizoen. Nog voor de winnaars bekend zijn, leren de nominaties ons veel over het cabaretlandschap. Wat typeert het cabaret van deze tijd?

Trend 1Humor is eerder middel dan doel

Cabaret is een uitdijende podiumkunst, waarbij humor en de lach veel meer een middel zijn geworden dan een doel. In vroegere tijden was cabaret vaker komedie, vandaag de dag vaker tragikomedie. Humor dient bijvoorbeeld als aangenaam smeermiddel voor een verhaal over migratie en integratie, zoals bij Rayen Panday (Grip), Saman Amini (Saman Amini’s Integratieplan #2: alles is perspectief) en Ayoub Kharkhach (En verbied de vogels om te fluiten).

De VSCD moet die uitdijende podiumkunst recht doen. Sinds 2018 wordt de Poelifinario zodoende opgesplitst in de categorieën kleinkunst, entertainment en engagement. Kleinkunst is nog betrekkelijk helder gedefinieerd: minstens de helft van de voorstelling moet uit liedjes bestaan. De grens tussen entertainment, dat volgens de statuten „in hoofdzaak wil amuseren”, en engagement, „een cabaretvoorstelling gekenmerkt door persoonlijke en/of maatschappelijke betrokkenheid bij de samenleving”, is ingewikkelder. Grip van Rayen Panday gaat bijvoorbeeld over afkomst en ontheemding, Lemming van Merijn Scholten over individualisering. De jury besloot: entertainment.

De verschillende categorieën zeggen dan ook meer over de behoefte om een breder wordend genre te willen ordenen dan over de voorstellingen zelf. (Bovendien: „persoonlijke dan wel maatschappelijke betrokkenheid bij de samenleving”: wat is dat eigenlijk precies?)

Trend 2De grote cabaretkloof

De afgelopen jaren werden de theaters bestormd door cabaretiers die hun publiek vonden via podcasts, TikTok, YouTube of andere sociale media. Kor Hoebe, Jawad Es Soufi, Iris Rulkens, Nienke Plas, Nesim El Ahmadi, Jay Francis. Ze trekken veel publiek, maar blijven in de nominaties voor cabaretprijzen opvallend afwezig.

Kijk naar de nominaties voor de Neerlands Hoop, prijs voor veelbelovend talent. De genomineerde David Linszen won in 2024 alle drie de prijzen van het Leids Cabaret Festival. Ayoub Kharkhach won datzelfde jaar de jury- en publieksprijs van het Amsterdams Kleinkunst Festival. En Isabelle Kafando won in 2021 als deel van het duo n00b eveneens jury- en publieksprijs van het Amsterdams Kleinkunst Festival.

Enerzijds lijkt het alsof de traditionele route nog altijd het best werkt: festival, begeleiding, speelmeters, eerste avondvullende voorstelling, erkenning middels prijzen. Maar anderzijds lijkt het alsof de cabaretwereld zich splitst in twee verschillende circuits: het institutionele cabaret en een opener veld daarbuiten.

Binnen het eerste circuit selecteren en begeleiden festivals talent, waarna de vakjury’s zorgen voor lauwering. Het tweede speelt zich buiten dat ecosysteem af, maar trekt alsnog veel (nieuw) publiek. Het doet niets af aan de kwaliteit van de genomineerden dat er een specifiek type cabaretier lijkt te zijn, dat het best wordt gevonden en bekroond door culturele instituties.

Lees ook

TikTok en Instagram bieden nieuwe routes naar comedysucces – en veranderen het cabaret

Trend 3Stamboomanalyse: via familie naar de maatschappij

Opvallend veel genomineerden analyseren de maatschappij via hun familie. Rayen Panday (Grip) zoekt de bron van zijn gevoel van ontheemding bij zijn overgrootvader die als gastarbeider van India naar Suriname trok. Hij verbindt die geschiedenis aan eigen ervaringen met schaamte, racisme en de vraag waar hij thuis is. In Brabo Leone probeert Sarah Janneh haar raadselachtige vader te begrijpen en daarmee haar Sierra Leoonse wortels. Bij Ayoub Kharkach vormen ouders en jeugd het hart van de voorstelling en Maartje en Kine bezingen in De Bingo Show de slijtage van hun ouders.

Andere genomineerden kijken juist omlaag hun stamboom in. Bij Louise Korthals (Korthals in stukken) botsten autonomie en het allesoverheersende moederschap, Ruud Smulders maakte met RÜDSICHTSLOS een voorstelling over de ongedeelde kinderwens tussen hem en zijn vriendin en Yentl en de Boer bezingen het moederschap.

De blik op familie en stamboom is voor deze cabaretiers geen vlucht uit de maatschappij, maar juist een vergrootglas erop. Wat kreeg je mee? Wat geef je door? Migratie, identiteit en emancipatie worden niet gepresenteerd als abstracte kwesties, maar invoelbaar gemaakt.

Trend 4Het knipselcabaret

De klassieke cabaretconference is bepaald niet verdwenen. Als je kijkt naar de voorstellingen van Panday, Ostermann en Amini zijn die vrij traditioneel van opbouw. Maar bij steeds meer cabaretiers is er geen doorlopend verhaal, maar een montage van losse scènes, personages en abrupte schakels.

In Korthals in stukken weerspiegelen de abrupte afbrekingen Korthals’ perceptie van een versnipperd bestaan. Isabelle Kafando en Merijn Scholten hebben met respectievelijk ROF DAAIMUND en Lemming strak gemonteerde sketchshows gemaakt: snelle scènes, die vaak even abrupt eindigen als beginnen. Voor David Linszen (Striptease van de dood) lijkt onvoorspelbaarheid een leidend artistiek principe. Heldere overgangen tussen scènes of nummers worden zo veel mogelijk vermeden. Ook buiten de genomineerde voorstellingen is deze trend zichtbaar. De gefragmenteerde vorm is te zien als een manier van indirecter communiceren. Er is samenhang, maar die hoeft voor steeds meer cabaretiers niet langer met een dikke markeerstift te worden onderstreept.

Nieuw is fragmentarisch cabaret niet, denk aan de revueshow van weleer. Wel valt de snelheid van de huidige vorm op. Het is verleidelijk om daarin de invloed te zien van de clips, reels en korte video’s die de huidige beeldcultuur domineren, al valt dat niet te bewijzen.

Trend 5De persoonlijke worsteling

Deze ontwikkeling is juist niet in de nominaties terug te zien. In het alsmaar groeiende cabaretaanbod bouwen vooral beginnende cabaretiers steeds vaker een voorstelling rond één afgebakende persoonlijke worsteling. Dat is niet nieuw, denk aan Jochem Myjers Adéhadé (2001) of Javier Guzmans Delirium-voorstellingen (2007 en 2013), maar de laatste jaren gebeurt het nadrukkelijker. Fieke Opdam speelde afgelopen seizoen een voorstelling over haar verleden als non, Pieter Verelst over ADHD, Fimme Bakker over eetverslaving en Tim Hartog over zijn pornoverslaving. Dat geen van deze voorstellingen genomineerd is, leert ons mogelijk iets over hoe de jury deze ontwikkeling beoordeelt.

Zo’n onderwerp is dramaturgisch gezien dankbaar: van probleem tot confrontatie, inzicht naar behandeling of diagnose en nasleep. Een probleem is bovendien niet enkel een probleem, maar staat ook goed op de posters. ‘Cabaretier X over zijn verslaving’ verkoopt makkelijker dan ‘Cabaretier X over van alles en nog wat’. Het is een interessant spanningsveld: waar eindigt de artistieke expressie van kwetsbaarheid en begint de commercialisering ervan?

Zo tonen de nominaties een combinatie van continuïteit en verandering. De traditionele culturele instituties blijven hun werk doen: talent vinden, ontwikkelen en prijzen. Dat cabaret vaak snel veroudert kun je zien als zwakte. De andere kant van die medaille is dat weinig kunstvormen zó erg gaan over de tijd waarin ze gemaakt zijn.

Kies NRC als voorkeursbron