Of je nou een hogere of lagere belastingdruk wil, vermogen evenwichtig belasten is economisch gezien beter

Ik zeg u: een week zonder een belastingrel is een week niet geleefd. Wéér was er onenigheid tussen de VVD en coalitiegenoten D66 en CDA. Dit keer over het minder lucratief maken van papieren schenkingen. Dat is een legale manier om, als je het slim aanpakt, minder erfbelasting te betalen. Maar wel een manier die nota bene door het ministerie van Financiën zélf dit voorjaar „een opmerkelijke belastingconstructie’” werd genoemd.

De VVD stemde dinsdag tegen versobering van de voordelen bij schenkingen op papier, D66 en CDA voor. De VVD wil op geen enkele manier tornen aan de erfbelasting. Andere rechtse partijen die óók niet willen tornen aan de erfbelasting, zoals de SGP en BBB, vinden het versoberen van deze belastingconstructie wél een goed idee. Want tegen een hogere erfbelasting zijn betekent nog niet toejuichen dat handigerds de erfbelasting voor hun kinderen strategisch verlagen terwijl anderen de volle mep afdragen.

Je mag het inmiddels dé splijtzwam binnen dit kabinet noemen: de verknipte manier waarop we in Nederland vermogen belasten. D66 en CDA willen de belastingdruk op inkomsten uit vermogen verhogen, de VVD niet. Er was ruzie over in aanloop naar de Miljoenennota. Vorige week strandde een voorstel van het kabinet om spaargeld, vastgoed en beleggingen (in box 3) anders te belasten razendsnel op bezwaren in de Tweede Kamer.

Deze week sloeg de VVD-fractie in de Tweede Kamer zijn totempaal – geen verzwaring van de belastingen op vermogen – nog steviger in de grond. Zelfs een gematigd voorstel van de ChristenUnie om de papieren schenking wat minder lucratief te maken stuitte op een ‘nee’ van de VVD.

Ik zal u niet vermoeien met de precieze uitleg van de constructie, maar een ouder schenkt op papier een strategisch uitgedokterde hoeveelheid geld aan zijn kind. Omdat het kind dat geld niet echt krijgt, heeft de ouder nu een ‘lening‘ bij het kind afgesloten waarover de ouder 6 procent rente moet betalen. Die rentebetaling is onbelast, en de papieren schenking wordt – mits van de juiste grootte – lager belast dan als een kind in één keer het hele vermogen van zijn ouder zou erven.

Omdat er een notaris, een echte rentebetaling en een belastingadviseur nodig is, is het vermoeden dat alleen vermogende Nederlanders deze constructie gebruiken om minder belasting te betalen. Volgens Financiën komt er jaarlijks 275 miljoen euro minder belasting door binnen.

Ik heb vele, inmiddels gesneuvelde heilige huisjes gezien in politiek Den Haag: het niet verhogen van de pensioenleeftijd, het behouden van het belastingparadijs voor brievenbusmaatschappijen dat Nederland was. Die heilige huisjes houden vaak lang stand.

Dit VVD-huisje is slecht voor de economie. In de discussie over het belasten van vermogen gaat het al snel over ongelijkheid, rechtvaardigheid en herverdelen. Links wil meer herverdelen, rechts minder. Dat zijn terechte discussies, maar of je nou links of rechts bent, of je meer wil herverdelen of minder, of je de belastingdruk wil verhogen of verlagen, de overheid groter of kleiner, in ál die gevallen kan het belastingstelsel economisch gezien beter.

Economen analyseren of een belastingstelsel gedrag onbedoeld stuurt, of het zinnige economische activiteit sterk ontmoedigt, of het even vermogende mensen totaal verschillend belast, of het stelsel kortom zo „neutraal” mogelijk is. Als je met die ogen kijkt, scoort het Nederlandse stelsel slecht, zegt econoom Aart Gerritsen, aan de Erasmus Universiteit gespecialiseerd in optimaal belastingbeleid.

De Hollandse belastingmix is scheef: hij stimuleert het oppotten van vermogen in huizen, pensioenpotten en bv’s en hij belast werken, ondernemen en risiconemen. Zo worden we een natie van renteniers, zeker nu Nederland vergrijst. En maken we onze totale welvaart kleiner, zegt Gerritsen. „Omdat we met zijn allen daardoor minder werken en minder investeren in productief kapitaal dan in een neutraler belastingsysteem.”

Willen we een vernieuwend, bruisend, welvarend land blijven, dan moeten we het van werklust en ondernemingszin hebben, niet van mensen die handig zijn met het belastingstelsel. (Denk je eens in hoeveel denkkracht van belastingadviseurs we hieraan verspillen.) En dus ligt er een stapel adviezen en rapporten om de belastingdruk evenwichtiger te spreiden over werk en vermogen, en om alle soorten vermogen gelijker te belasten.

Ook de nieuwe vermogenswinstbelasting, die het kabinet in box 3 wil invoeren, is niet neutraal, zegt Gerritsen. Je betaalt pas belasting over koerswinst als je beleggingen verkoopt en dus wordt het lucratief om beleggingen lang vast te houden. Dat strategische gedrag zorgt voor een financieel gat in de rijksbegroting waarvoor het kabinet nu naarstig oplossingen zoekt, maar het is óók een nadeel voor bedrijven die dividend uitkeren.

Over dat dividend moeten aandeelhouders immers straks wel direct belasting betalen. „Het geeft een prikkel om te beleggen in activa waarvan het rendement louter bestaat uit koerswinst, zoals crypto, goud, aandelen zonder dividend.” De belasting kan ook ongunstig zijn voor bedrijven die op zoek zijn naar nieuw kapitaal: de belasting beloont beleggers die blijven zitten waar ze zitten.

Een lage voorheffing op het vermogen van beleggers zou deze nadelen én het gat op de rijksbegroting kleiner kunnen maken.

Maar of dit advies van economen het kabinet nog bereikt? VVD-minister van Financiën Eelco Heinen heeft haast: hij wil dat de nieuwe box 3-belasting in 2028 ingaat. Dus moet het nieuwe voorstel (dat vorige week strandde en dus nog moet komen) voor het einde van het jaar door beide Kamers. Die invoering is zo snel dat banken aan de Belastingdienst geen gegevens kunnen aanleveren over het spaargeld en de beleggingen van hun klanten. Gerritsen maakt zich zorgen over de plotse haast: „Dit is vragen om belastingontduiking, want de Belastingdienst heeft de capaciteit en de informatie niet om die aangiftes te controleren.”

En dus is de kans groot dat er opnieuw allerlei gekke verschillen in belastingdruk ontstaan.