Met een publieke executie wil een regime bovenal laten zien wie de baas is in het land

De doodstraf is terug van nooit helemaal weggeweest in de VS. En als het aan de regering-Trump ligt, kunnen Amerikanen er later dit jaar ook weer toeschouwer van zijn. Donderdag maakte de Amerikaanse minister Pete Hegseth van Defensie bekend dat de geplande executie van oud-militair Nidal Hasan rechtstreeks zal worden uitgezonden op internet. „We zullen ervoor zorgen dat mensen het kunnen zien. Want mensen moeten begrijpen dat er ernstige gevolgen zijn voor dit soort dingen”, zei de bewindsman.

Legerpsycholoog Hasan is door een krijgsraad ter dood veroordeeld voor de dodelijke aanslag die hij in 2009 pleegde op de militaire basis Fort Hood, in Texas. Daarbij vermoordde hij dertien militairen die op het punt stonden uitgezonden te worden naar Afghanistan. Nog eens 32 mensen raakten gewond.

Hegseths aankondiging van een livestream volgt op zijn eerdere besluit dat Hasan ter dood zal worden gebracht door een vuurpeloton. President Donald Trump heeft met die executiemethode ingestemd, al had het Witte Huis vrijdag nog niet bevestigd of de president ook het plan van een livestream steunt. Terwijl Hasans advocaten zeggen nog beroepsroutes te zien, is er al een datum voor de executie: 3 december.

Mocht het zover komen, dan scharen de VS zich onder een even select als twijfelachtig internationaal gezelschap. Mensenrechtengroepering Amnesty International telde in haar jaarlijkse doodstrafrapport over 2025 wereldwijd zeker 2.707 executies. Dit was het hoogste aantal sinds 1981 (het rapport laat de naar schatting duizenden doodstraffen die China voltrok daarbij nog buiten beschouwing). Slechts zeventien van al deze doodstraffen vonden in het openbaar plaats, in twee theocratische dictaturen. Het ayatollah-regime van Iran hing elf mensen in het openbaar op (op in totaal 2.159 executies). De in Afghanistan regerende Taliban zetten zes terdoodveroordeelden voor het vuurpeloton.

Het toont hoe omstreden openbare terechtstellingen zijn geworden in de moderne tijd. De praktijk geldt niet alleen als extra wreed en vernederend voor de terdoodveroordeelde zelf; openbaarheid kan ook traumatiserend uitpakken voor eventuele nabestaanden en voor getuigen van de executie.

Beelden kunnen viral gaan

Het is onduidelijk of en hoe de regering-Trump en grote techbedrijven willen voorkomen dat de beelden breed gaan circuleren op sociale media. Daar zouden ze immers ook in de tijdlijn kunnen belanden van minderjarigen of van mensen die er niet mee geconfronteerd willen worden. Dit gebeurde eerder deze eeuw met de video’s van openbare executies die het kalifaat van Islamitische Staat de wereld instuurde.

De laatste openbare executie in de VS stamt uit de tijd van ver voor het internet en de televisie. In 1937 werd een crimineel in Missouri in het openbaar opgehangen wegens de moord op een handelsreiziger.

De laatste keer dat een Amerikaanse militair werd terechtgesteld was ruim zestig jaar geleden. In 1961 eindigde een soldaat aan de galg wegens de verkrachting van een elfjarig Oostenrijks meisje. De familie van het slachtoffer pleitte er nog voor zijn leven te sparen, maar president John F. Kennedy hield een eerder besluit van zijn voorganger Dwight Eisenhower overeind.

De Amerikaanse president heeft bij militaire en federale executies het laatste woord en vooral Trump grijpt die macht met beide handen aan. In het laatste halfjaar van zijn eerste presidentschap (2017-2021) liet hij in kort tijdsbestek dertien mensen executeren die al jaren wachtten op voltrekking van hun federale doodstraf. Zijn opvolger Joe Biden (2021-2025) schortte alle federale executies op, waarna Trump dit moratorium bij terugkeer in het Witte Huis, begin 2025, meteen weer ophief.

In de praktijk maakte dit weinig uit, omdat Biden aan het slot van zijn termijn 37 van de 40 opgelegde federale doodstraffen had omgezet in levenslang. Hierdoor zijn het nog vooral afzonderlijke staten die executies kunnen uitvoeren en dit doen ze de afgelopen jaren steeds vaker. In 2025 werden 47 doodvonnissen voltrokken, het hoogste aantal sinds 2009.

Doodstraf leeft op in de VS

Deze impuls op staatsniveau en Trumps omarming van de doodstraf lijken ook hun invloed te hebben op de publieke opinie, blijkt uit langlopend onderzoek van Pew Research. Dit bureau vraagt Amerikanen sinds 1936 of ze voorstander zijn van de doodstraf in geval van een veroordeling voor een moorddelict. In 1995 piekte deze steun op 80 procent van de ondervraagden, om daarna twintig jaar lang af te nemen, tot minder dan de helft (49 procent) in 2016. De afgelopen vijf jaar registreert Pew echter weer een stijging: deze zomer zei twee derde van de geënquêteerden de doodstraf voor moordenaars te steunen.

Tegelijkertijd hebben sommige staten moeite de doodstraf in de praktijk te voltrekken, omdat farmaceutische bedrijven uit zowel Europa als de VS al jaren weigeren de benodigde injectiemiddelen te leveren. Tegen de klippen van die boycot op blijven veel staten echter vasthouden aan dodelijke injecties als meest geschikte executiemethode.

Dat ook die geen ‘humaan’ alternatief voor de gaskamer, elektrische stoel of het vuurpeloton vormen, werd begin deze maand pijnlijk zichtbaar in Tennessee. De executie van Christa Pike liep helemaal mis, omdat ze na toediening van twee doses pentobarbital in leven bleef. De 50-jarige vrouw werd hierop met spoed naar het ziekenhuis gebracht, waar ze deze week weer bij bewustzijn kwam.

Zoals Amerikaanse pleitbezorgers van de doodstraf zich baseren op de Bijbel, zo zeggen de streng-islamitische regimes in Teheran en Kabul de sharia te volgen. Critici noemen zulke religieuze argumenten echter een schaamlap. Zeker als de doodstraf publiekelijk wordt uitgevoerd dient die niet zozeer om te straffen, maar om te laten zien wie er de baas is in het land.