Jetten informeerde Kamer onjuist over AI-gebruik: ‘Dit is iemand die met zijn vingers tussen de deur zit’

De kwestie is gevoelig, omdat Jetten het onderscheid tussen zijn ‘officiële’ en ‘privé’ socialemediakanalen juist gebruikt om Kamervragen over zijn AI-gebruik te ontwijken. Volgens de premier is hij de Tweede Kamer geen verantwoording verschuldigd, omdat hij op zijn officiële ‘minpres’-accounts überhaupt geen AI zou gebruiken.

Vorige maand meldde de Volkskrant dat Jetten en zijn partij D66 honderden berichten op sociale media hadden laten genereren door een AI-model. Jetten zelf reageerde laconiek. ‘Je stopt er wat in, je haalt er wat uit, en je controleert het ook altijd’, zei hij tegen RTL Nieuws.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) werd AI uitsluitend gebruikt op de privéaccounts van Jetten, die worden beheerd door hemzelf en D66, en niet op de officiële accounts van de minister-president. Daardoor zou de ‘overheidshandreiking’ voor AI-gebruik uit 2025 niet op de berichten van toepassing zijn.

Waarmerk

Daarin staat dat teksten van AI-modellen niet een-op-een mogen worden overgenomen en dat AI-gegenereerde content bij communicatie naar burgers gewaarmerkt moet worden, ‘zodat duidelijk is dat dit door een AI-model is gemaakt’. Geen van Jettens AI-berichten kreeg zo’n waarmerk.

De stelling dat AI niet werd gebruikt op de officiële accounts blijkt nu onwaar. Vijf berichten uit het afgelopen half jaar zijn volgens detectiemodel Pangram door AI gegenereerd. Het gaat om posts van gemiddeld zo’n tweehonderd woorden. Volgens twee geraadpleegde AI-deskundigen is het bij vijf teksten met een dergelijke lengte ondenkbaar dat Pangram ze allemaal ten onrechte als AI bestempelt.

Uit onderzoek van de Volkskrant naar tweeduizend menselijke sociale mediaberichten bleek dat het percentage vals positieven in Pangram slechts 0,1 procent is. Ook volgens meerdere onafhankelijke wetenschappelijke onderzoeken is Pangram een zeer betrouwbaar AI-detectiemodel.

Allemaal hetzelfde ritme

Twee deskundigen beoordeelden de vijf berichten van de officiële accounts op verzoek van de Volkskrant ook inhoudelijk, en herkenden door een AI-model gegenereerd taalgebruik. Zo hebben de betreffende posts allemaal hetzelfde ritme en worden relatief veel loze woorden gebruikt om een boodschap over te brengen. ‘Het is steeds dezelfde cadans en structuur’, concludeert AI-onderzoeker Marijke Van Vlasselaer. De berichten beginnen met generieke zinnen als ‘Nederland en Duitsland zijn buren’, ‘De wereld is onrustig’, ‘Iedereen kent het wel’ en ‘Nederland heeft iets bijzonders’.

In een reactie ontkent de RVD niet dat bij de posts AI is gebruikt, maar stelt ‘niet de conclusie te delen dat de genoemde voorbeelden volledig door AI zijn gegenereerd’. De input voor de posts ‘wordt aangeleverd vanuit diverse bronnen zoals beleidsdossiers, gespreksnotities of eerder gebruikte teksten’, schrijft de RVD, mogelijk als verklaring voor de AI-tekst in de berichten.

Nieuwe richtlijn

De RVD verwijst in antwoorden aan de Volkskrant bovendien naar een nieuwe AI-richtlijn. Daarin staat dat niet bij elk bericht hoeft te worden vermeld dat AI is gebruikt, mits er menselijke controle heeft plaatsgevonden. Deze richtlijn is volgens de metadata van de website – de onderliggende technische informatie – aangemaakt op 17 september, een week na de eerste Volkskrant-publicatie over het AI-gebruik van Jetten.

Bij het onderscheid tussen ‘privé’ en ‘officiële’ accounts plaatsten deskundigen eerder al vraagtekens, omdat Jetten zijn posts schreef in zijn hoedanigheid van premier, en de berichten daarmee ‘ambtsgerelateerd’ waren. Daardoor, stelden zij, moet hij zich ook op zijn privéaccounts gewoon aan de AI-handreiking houden.

Volgens hoogleraar staatsrecht Wim Voermans heeft Jetten zich door zijn onjuiste antwoorden op Kamervragen in een lastige positie gemanoeuvreerd. ‘Dit is iemand die met zijn vingers tussen de deur zit. Als je glashard beweert dat AI niet is gebruikt, en dat is bewijsbaar wel het geval, dan valt dat politiek niet uit te leggen.’

Verkeerd voorbeeld

Volgens emeritus-hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’eert miskent Jetten bovendien de problematiek. ‘Het gaat hier over het gebruik van AI op een onjuiste manier. Als je daar dan in de Kamer ook nog onjuiste informatie over verstrekt, geef je echt een verkeerd voorbeeld. Het laat zien dat er lichtvaardig wordt gedacht over de informatieverstrekking aan het parlement.’

‘Als je zou weten dat AI wel wordt gebruikt en je beweert vervolgens zo stellig in de Tweede Kamer dat dat niet zo is, dan zou dat wel heel erg dom zijn’, zegt hoogleraar politicologie Claes de Vreese.

Volgens De Vreese is het goed mogelijk dat AI via individuele medewerkers de organisatie van de ministeries is binnengeslopen zonder dat leidinggevenden dat weten. ‘Dat probleem zien we nu overal in de maatschappij ontstaan. Zijn organisaties goed op orde? Of zitten mensen thuis op hun privéaccounts allerlei teksten voor hun werk te maken, buiten de richtlijnen om en zonder medeweten van hun werkgever? Dat zou hier ook aan de hand kunnen zijn.’

De mogelijkheid dat Jetten niet wist van het AI-gebruik op zijn officiële account, is volgens Bovend’eert geen verzachtende omstandigheid. ‘Hier is hoe dan ook sprake van nalatigheid. Een minister-president moet zijn communicatie naar burgers onder controle hebben. Jetten onderschat dit enorm: het gaat hier om vertrouwen van burgers in politiek.’