200 jaar geleden werd de allereerste foto gemaakt in Frankrijk. Het land viert dit jubileumjaar, mét die oerfoto

Ook al ben je geen liefhebber van het werk van Irving Penn, de Vogue-fotograaf die roem vergaarde met zijn mode- en portretfoto’s, dan nog is de confrontatie daarmee in de Parijse Bourse du Commerce een belevenis. Het museum, een van de drie thuisbases van de Pinault-collectie, heeft in een zaal zo’n 450 foto’s opgehangen van de hand van de Amerikaan.

Het kijkfestijn maakt extra indruk doordat er geen stukken in bruikleen tussen zitten. Alle geëxposeerde beelden zijn verworven door François Pinault, de nu 90-jarige Fransman die een zakenimperium opbouwde met mode- en luxegoederenmerken en een enorme hoeveelheid kunst verzamelde.

De wereld volgens Penn, al drie weken te zien in de Bourse de Commerce, is slechts het begin van een parade van kostbare foto’s. Woensdag opende de rest van de expositie Remember Me, die in totaal 700 werken bevat van meer dan 70 fotografen.

Pioniers

Onder hen befaamd geworden pioniers als Gustave Le Gray en Richard Fenton, maar ook nog volop actieve grootheden als Nan Goldin en Boris Mikhailov. Eveneens te aanschouwen: Migrant Mother (1936) van Dorothea Lange, de foto die het symbool werd van de Grote Depressie in de Verenigde Staten, en de opname die Annie Leibovitz in 1980 maakte van Yoko Ono en de ontklede John Lennon, uren voordat hij werd vermoord.

De aanleiding om het hele museum in Parijs in te richten met de beste afdrukken is de ‘grootschalige, populaire en feestelijke viering’, zoals de toenmalige cultuurminister Rachida Dati twee jaar geleden al aankondigde, van de bicentenaire van de fotografie. De oudst bewaarde foto ter wereld is twee eeuwen geleden in Frankrijk gemaakt, de aanleiding voor dertien maanden van tentoonstellingen en symposia.

Ook Paris Photo, de vierdaagse fotobeurs in november, pakt uit. Bezoekers kunnen tweehonderd jaar fotografie beleven door een speciale route te volgen. Bovendien zijn er honderd werken van dertig kunstenaars te zien uit de grote fotocollectie van het Centre Pompidou.

Met de viering wil Frankrijk zijn status als fotografiecentrum van de wereld benadrukken. Het land herbergt twee jaarlijkse evenementen die drommen liefhebbers en experts trekken: Paris Photo (75 duizend bezoekers in 2025) en Les Rencontres d’Arles (150 duizend bezoekers), het festival dat van juli tot oktober in het zuiden van het land plaatsvindt.

Beginpunt

Frankrijk is ook het land waarin de uitvinding van de fotografie wereldkundig werd gemaakt. In 1839 werd in Parijs de ‘daguerreotypie’ gepresenteerd. De wereld raakte meteen in de ban van het fotoprocedé waarmee voor het eerst de werkelijkheid kon worden vastgelegd. Het jaar 1839 wordt daarom vaak als het beginpunt van de fotografie beschouwd.

Later bleek dat er al eerder succesvolle experimenten in Frankrijk en Engeland waren geweest. De oudste foto die bewaard is gebleven, is gemaakt door de Fransman Joseph Nicéphore Niépce (1765-1833), die zijn uitvinding ‘heliografie’ noemde.

Hij slaagde erin om in 1826 of 1827 op een tinnen plaatje een permanent beeld te scheppen van het uitzicht vanaf de eerste verdieping van zijn landgoed ‘Le Gras’ (nu een museumhuis) in Saint-Loup-de-Varennes. De opname van een binnenplaats, enkele gebouwen en een boom zou hem acht uur hebben gekost. Het beeld vertoont zich als het plaatje onder een flinke hoek wordt gehouden.

Hans Rooseboom, conservator fotografie van het Rijksmuseum in Amsterdam, beschrijft in zijn boek Lichtjaren – Een geschiedenis van de fotografie (2019) dat hij ooit naar Duitsland reisde omdat Uitzicht vanuit het raam in Le Gras, dat al lang eigendom is van de Universiteit van Texas in Austin, toen voor het eerst was uitgeleend. Helaas lag de afdruk in een vitrine en kon hij alleen de boom onderscheiden. ‘Nooit heb ik verder gereisd om bijna niets te zien.’

Over een half jaar komt de foto naar Frankrijk. ‘Voor de eerste keer’, benadrukt Catherine Pegard, de huidige minister van Cultuur in Frankrijk, op de website van Musée Nicéphore Niépce. In dit fotografiemuseum, niet ver van het landgoed van de uitvinder, wordt de oerfoto vanaf 26 april geëxposeerd. Dat levert volgens Pegard een ‘unieke kans’ op. ‘Gedurende de tentoonstelling zal de foto de Franse liefde voor fotografie en voor de fotografen belichamen.’

Slordige geschiedenis

De opzet van het jubileumjaar kan echter niet iedereen bekoren. ‘Door Niépce exclusieve aandacht te geven heeft Frankrijk de uitvinding van de fotografie teruggekaapt’, stelt Rooseboom in het laatste nummer van het blad Fotografisch Geheugen. Ook enkele Britten (en andere Fransen) droegen een steentje bij aan die ontwikkeling, volgens de Rijksmuseum-conservator een ‘slordige geschiedenis’ die is ‘vergeven van toeval, misverstanden en gemiste kansen’.

Zijn conclusie: dat Niépce ruim een jaar lang in het zonnetje wordt gezet, is gezien zijn verdiensten terecht. ‘Het gaat echter wel ten koste van zijn collega-uitvinders, die nu volledig weggeretoucheerd zijn.’

Het is ook aan een buitenlander te danken dat Uitzicht vanuit het raam in Le Gras is ontdekt. Helmut Gernsheim, een Britse fotograaf en fotohistoricus van Duitse afkomst, verzamelde na de Tweede Wereldoorlog met zijn vrouw historische afdrukken. Zij gingen ook op zoek naar de allereerste foto van Niépce.

Dood spoor

Die had de Fransman in Engeland achtergelaten op zoek naar erkenning. De Gernsheims ontdekten dat de foto in 1884 op een veiling werd gekocht door Henry Baden Pritchard, die twee weken later overleed. Volgens diens zoon was het tinnen plaatje in 1898 uitgeleend voor een expositie, maar nooit terugbezorgd bij zijn moeder. Daar liep het spoor dood.

Anderhalf jaar later, in 1952, stuurde de vrouw van de zoon een brief aan het echtpaar met nieuws. Haar man was overleden en in zijn nalatenschap was een hutkoffer aangetroffen die al sinds 1917 ergens in Londen stond opgeslagen. In dat jaar was zijn moeder overleden, waarna hij haar bezittingen in de kist had gestopt. Daartussen bleek de foto van Niépce te zitten. Helaas was die, zo wordt in dezelfde brief vermeld, compleet vervaagd.

Als Helmut Gernsheim Uitzicht vanuit het raam in Le Gras gaat bekijken, blijkt dat niet het geval te zijn – het beeld komt tevoorschijn na kanteling van het tinnen plaatje. Hij verkrijgt de foto. In 1963 verkopen de Gernsheims hun collectie aan de universiteit van Austin, inclusief het beeld dat Frankrijk maar al te graag zou hebben gehad.