Nobelprijswinnaar Navi Pillay voelde als kind al het onrecht om haar heen

Recht en onrecht. Dat zijn de twee richtingwijzers die de levensloop hebben bepaald van de 85-jarige Navanethem (roepnaam Navi) Pillay, winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede 2026. Apartheid, genocide, haatzaaien en seksueel geweld staan prominent in de lijst misdrijven waartegen zij optrad, in diverse hoedanigheden: advocaat, rechter van internationale tribunalen, Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, onafhankelijk VN-rapporteur.

De keuze voor Pillay als Nobelprijswinnaar is een ‘eerbetoon aan moed, integriteit en levenslange inzet voor gerechtigheid’, zo heette het in de reactie vrijdag van Cyril Ramaphosa, president van het land waar Pillay opgroeide en haar eerste schreden zette op het pad van het recht, Zuid-Afrika.

Het grote onrecht uit die vormende jaren kan met één woord worden samengevat: apartheid. Gedurende de eerste vijf decennia van haar leven studeerde en werkte Pillay onder een racistisch systeem dat te boek staat als misdrijf tegen de menselijkheid. Dit bepaalde haar existentiële grondhouding als Zuid-Afrikaanse burger, activist en jurist.

Haar kennismaking naderhand als student met het internationaal recht, de Neurenbergprocessen en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens gaven de verdieping die leidde tot een indrukwekkende internationale loopbaan, waarop de Nobelprijs de kroon is.

Afdankertjes

‘Ik groeide op met een sterk gevoel van onrecht overal om me heen’, zei ze in december 2003 in een interview met de Volkskrant in Tanzania, haar toenmalige standplaats als president van het Rwandatribunaal. ‘Als kind van 4 kreeg ik te horen dat ik niet op het strand mocht om te zwemmen. Ik voelde de angst van mijn ouders, zag hoe ze werden behandeld door de blanken. Ik merkte dat we op school oude boeken en bureaus kregen, de afdankertjes van de blanke scholen.’

Pillay groeide op in een hindoeïstische Tamilfamilie met wortels in India. Haar grootouders waren als arbeidsmigranten uit India gekomen. Zulke ‘kleurlingen’ hadden in de apartheidswetten een afzonderlijke, maar eveneens ondergeschikte positie.

‘Ik voelde dat de wet onrechtvaardig was, en dat de mensen daartegen verdedigd moesten worden’, zei ze in het interview. ‘Al toen ik een klein meisje was, zei ik dat ik rechten wilde studeren.’ Op haar 10de schreef ze in een opstel op school dat zwarten en kleurlingen van de rechter zwaardere straffen kregen dan blanken voor dezelfde vergrijpen.

Eigen advocatenkantoor

Om de razendslimme Navi te kunnen laten studeren, kregen haar arme ouders hulp van buren in de sloppenwijk in Durban. Met hun ‘kwartjes en dubbeltjes’ kon Pillay naar de universiteit. Daar raakte ze betrokken in het studentenactivisme tegen de apartheid. ‘De politie schoot met scherp op demonstranten. Studenten werden opgepakt door de geheime dienst. Opeens merkte je dat degene naast je in de klas verdwenen was. Ik wierp me erin met grote passie.’

Pillay werd de eerste vrouw in Durban, een gekleurde vrouw nog wel, met een eigen advocatenkantoor. Een gedwongen keus: het was ondenkbaar dat een witte secretaresse op een wit kantoor zou werken onder een gekleurde advocaat.

Het werd een bloeiende praktijk. Een minimum aan commerciële klanten maakte het mogelijk dat zij zich kon inzetten voor activisten, vakbondsmensen en slachtoffers van de apartheid. Ze wist te bewerkstelligen dat ANC-leider Nelson Mandela op Robbeneiland contact kreeg met een advocaat.

De ‘eerste’

Dat ‘eerste’ is een constante in Pillays leven. De eerste zwarte vrouw in het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof, ná de apartheid. De eerste Zuid-Afrikaan die promoveerde aan de universiteit van Harvard, in 1988. De eerste rechter in de geschiedenis die een veroordeling wegens genocide uitsprak, in 1998 tegen de Rwandese burgemeester Akayesu. De eerste rechter die verkrachting (in Rwanda) bestrafte als vorm van genocide. De eerste vrouwelijke rechter van het Internationaal Strafhof, van 2003 tot 2008.

Omdat het hof nog op gang moest komen, heeft ze in Den Haag geen strafzaken kunnen afronden. Productiever waren haar jaren als Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN (2008-2014). Een onafzienbare stroom aan veroordelingen en waarschuwingen werd vanuit haar kantoor in Genève de wereld in gestuurd. Ook sprak zij zich herhaaldelijk uit voor lhbti-rechten.

Sindsdien bleef Pillay diverse bestuurlijke, juridische en adviserende functies vervullen in haar vakgebied, het internationaal recht. Zo is zij rechter ad hoc in de zaak die Gambia tegen Myanmar bij het Internationaal Gerechtshof heeft aangespannen vanwege de vervolging van Rohingya.

Onderzoek naar Gaza

Het meest in het oog liep haar voorzitterschap van de onafhankelijke commissie die voor de VN mensenrechtenschendingen in de Palestijnse gebieden onderzocht, van 2021 tot 2025. De commissie stelde vast dat zowel Hamas als Israël op en na 7 oktober 2023 misdrijven had gepleegd. Later, in september 2025, stelde de commissie in een rapport dat Israël zich in Gaza schuldig maakte aan genocide.

Het leverde Pillay geen fanmail op vanuit Jeruzalem. Ook over de keuze vrijdag van de Nobelcommissie is de Israëlische regering niet te spreken. ‘Als er een prijs zou bestaan ​​voor leugens, haat en bloedlaster, zou Navi Pillay de absolute topfavoriet zijn’, aldus het ministerie van Buitenlandse Zaken in een verklaring. De toekenning van de prijs is ‘de groteske inzet van een onderscheiding als wapen om haat tegen Israël te legitimeren’.

Zo geeft de wereld van het internationaal recht subtiel blijk van haar voorkeuren: een Nobelprijs voor Navi Pillay, een Haags arrestatiebevel voor premier Benjamin Netanyahu.