Nederland geeft diamant en zwaard terug aan Indonesië: ‘Ze hadden nooit in Nederland moeten zijn’

De achttien andere voorwerpen bevinden zich in de collectie van het Wereldmuseum: een handgeschreven koran, vier manuscripten, zes 17de-eeuwse Javaanse rituele rollen van geklopte boombast, een paneel van een graftombe en zes zandstenen grafstenen met Arabische kalligrafie. Indonesië had om restitutie gevraagd van de twintig objecten, die veelal door Nederlandse officieren in het koloniale leger of door gezagdragers in Nederlands-Indië waren bemachtigd.

Minister Rianne Letschert van Cultuur volgt met de teruggave adviezen op van de Commissie Koloniale Collecties. Herkomstonderzoek had aangetoond dat bij alle voorwerpen sprake was van onvrijwillig bezitsverlies. Letschert: ‘Met deze teruggave dragen we bij aan het herstel van historisch onrecht. Deze objecten hebben een grote culturele en historische waarde voor Indonesië. Ze hadden nooit in Nederland moeten zijn. Dit onrecht zetten we nu recht.’

Oorlogsbuit

Naar de diamant van Banjarmasin en andere collectiestukken had het Rijksmuseum al zelf onderzoek verricht vanwege het vermoeden dat het om oorlogsbuit ging. De steen behoorde toe aan de sultans van Banjarmasin (Kalimantan) en werd gedragen als een symbool van macht. In 1859 zette het Nederlandse koloniale bestuur de toenmalige sultan af, waarbij de destijds nog ruwe diamant van 70 karaat in beslag werd genomen. De steen werd vervolgens naar Nederland overgebracht met het idee die aan koning Willem III te schenken.

Uiteindelijk werd echter besloten om de diamant te verkopen. Toen dat niet lukte, werd die in Amsterdam geslepen om de verkoop te bevorderen. Maar ook dat had geen succes. In 1902 werd de steen (die nu miljoenen waard is) in permanente bruikleen gegeven aan het Rijksmuseum.

Schedelkapje

Het is niet de eerste keer dat Nederland museumstukken teruggeeft aan Indonesië. In 2024 en 2023 werden honderden culturele voorwerpen gerestitueerd. Opzienbarend was het besluit tot teruggave in 2025 van de 28 duizend objecten die de arts Eugène Dubois had vergaard, waaronder het befaamde schedelkapje, de kies en het dijbeen van de ‘Javamens’, de oermens Homo erectus. Deze collectie werd beheerd door Naturalis Biodiversity Center in Leiden.

Met al deze restituties zijn adviezen opgevolgd van de Commissie Koloniale Collecties, die onder voorzitterschap staat van Lilian Gonçalves-Ho Kang You. Zij leidde voorafgaand aan de oprichting van dit adviesorgaan van de regering ook de commissie die zich boog over de vraag hoe Nederland moet omgaan met koloniale collecties. Voorgesteld werd om onvoorwaardelijk voorwerpen te retourneren als iets door Nederland geroofd is en het land van herkomst dat terug wil hebben. Dit advies werd door de regering overgenomen en daarmee staand beleid.

‘Het gaat hier over onrecht en onderdrukking en we vinden dat je daar principieel stelling over moet nemen’, zei Gonçalves-Ho Kang You destijds in een interview. ‘De eenvoud van dit standpunt heeft ook het grote voordeel dat het duidelijkheid schept, zowel voor Nederland als voor de landen van herkomst.’