Jan Roelof Kruithof, de ‘diesel uit Havelte’, was de beste marathonschaatser die nooit de Elfstedentocht won

Hij was de beste marathonschaatser die nooit de Elfstedentocht won. Jan Roelof Kruithof had de pech dat het tussen 1963 en 1985 niet hard genoeg vroor – of de Friese rayonhoofden te voorzichtig waren. Kruithof won in die tussenperiode wel elf keer de Alternatieve Elfstedentocht, in echte wintersportlanden. De familie heeft zaterdag zijn overlijden bekendgemaakt, hij is 89 jaar geworden.

„Ik zou ze allemaal willen inruilen voor de enige echte”, zei Kruithof in bijna elk interview. Voor de editie van 1963 was hij nog niet zo goed getraind. Hij kwam te laat binnen en kreeg geen kruisje. In die van 1985 was hij medefavoriet, maar de intussen 48-jarige Kruithof bleek te oud voor een topprestatie. Door een val bij het klunen verloor hij aansluiting bij de kopgroep. Gebutst en gehavend kwam hij als twaalfde of dertiende over de eindstreep.

In Andere Tijden Sport in 2016 vertelde hij dat hij de moed nog niet had opgegeven om nog één keer als toerrijder aan de Tocht der Tochten mee te doen. „Meedoen is erg, niet meedoen is nog veel erger”, zei hij in dezelfde tv-uitzending. De man die nooit iets aan het toeval overliet, had ”voor het geval dat” een nieuwe helm aangeschaft.
„Ze moeten wel opschieten, want achter een rollator is het lastig klunen”, sprak hij met Drentse tongval. Het zou er niet meer van komen. Wel kreeg hij in zijn woonplaats Havelte begin 2023 een gedenksteen voor zijn bijzondere prestaties.

De norse Kruithof was een aparte in het open schaatswereldje. Niet geliefd bij zijn collega’s, wel gerespecteerd om zijn erelijst. ‘De diesel uit Havelte’ was zijn bijnaam. Een trainingsbeest dat in een koelcel bij min 22 graden Celsius op de hometrainer zat om zich beter voor te bereiden op de noordelijke tochten. De AVRO-documentaire uit 1980 hierover was een hit. Hij prefereerde ‘werkijs’ boven ‘olieijs’: „Hoe slechter hoe beter.”

Wereldrecord

Kruithof was in alles een selfmade man. Begonnen als timmerman, in de avonduren studeerde hij bouwkunde. Hij werd architect en bouwde zijn eigen doorzonwoning. Overdag stond hij boven de tekentafel. ’s Ochtends vroeg en ’s avonds laat reed hij zijn oefenrondjes op de kunstijsbaan van Assen. In 1994 reed hij op de kunstijsbaan van Baselga di Pinè in de Dolomieten een wereldrecord voor de grootste afgelegde schaatsafstand in 24 uur: 655 kilometer en 700 meter. Het werelduurrecord (36.971 meter) stond ook lange tijd op zijn naam.

In maart 2025 toonde de toen 88-jarige Kruithof zich nog één keer van zijn strijdbare kant, toen hij protest aantekende tegen de verbetering van zijn uurrecord door de 25-jarige Groningse student Jochem Kerssies. Die had hem vooraf vergeefs om advies gevraagd. In NRC verklaarde Kruithof: „Ik hoef geen gespreid bedje voor een ander te maken. Ik heb geen leugens verteld, maar wil het hem ook niet makkelijk maken.”

Kerssies reed zijn winnende tijd met voorrijders, Kruithof reed zonder die ‘hazen’. Hij kaartte zijn bezwaar aan bij de organisatie, leden van de Groningse studentenschaatsvereniging Tjas, maar kreeg weinig begrip. „Ze dachten dat ik jaloers was. Dat is niet zo. Ik wil alleen een eerlijke vergelijking. Als je een record wilt verbreken, moet je dat onder dezelfde voorwaarden doen.”

Overal waar marathonrijder Kruithof aan de start verscheen, van Scandinavië tot in Noord-Amerika, stond zijn vrouw Jantina als verzorger langs de kant. Ze had steevast een gasbrander bij zich, om hem van lauwe drank te voorzien. Maar o wee als zij een bidon verkeerd aanreikte, dan kreeg ze er in het openbaar stevig van langs. Nee, leuk was het soms niet, erkende zij in dezelfde AVRO-documentaire. Maar eenmaal winnend over de finish, reed hij linea recta op Jantina en haar warme deken af. Ontroerend zijn de beelden waarin hij op haar sterfbed eten en drinken aanreikt – en haar moed inspreekt. Eindelijk kon hij iets terugdoen. Twee keer per dag bezocht hij haar graf. Hij komt er zelf vast en zeker naast te liggen.