De Netflix-versie van ‘East of Eden’ richt de schijnwerpers op de ontaarde moeder

God had het nog zó gezegd tegen Kaïn: „Handel je slecht, dan ligt de zonde op de loer, begerig om jou in haar greep te krijgen; maar jij moet sterker zijn dan zij.” De rebelse Kaïn luistert echter niet en hij slaat zijn brave broertje Abel dood. Had de broedermoordenaar de keuze om zijn aandrift de baas te zijn? Had hij ook voor het goede kunnen kiezen? Of was zijn lot voorbestemd?

Volgens de Amerikaanse familieserie East of Eden, te zien op Netflix, staat er een vertaalfout in de Bijbel. God bedoelde eigenlijk: Gij kunt sterker zijn dan de zonde. Dus niet omdat het moet van God, maar omdat Kaïn dat zelf zou willen. De hemelse vader schonk bij dezen de mens de vrije wil. Niet alleen om goed of kwaad te doen, maar ook om te gehoorzamen of je eigen weg te gaan.

East of Eden volgt twee generaties van een Amerikaanse familie, met de nadruk op de strijd tussen vaders en zonen, en tussen broers en broers. De vader trekt zijn ene zoon voor en wijst zijn andere zoon af. Net als in de Bijbel. Afwijzing leidt tot jaloezie, en jaloezie leidt tot familiedrama’s. De serie is gebaseerd op de gelijknamige roman van de Amerikaanse Nobelprijswinnaar John Steinbeck uit 1952 die werd verfilmd in 1955.

Die filmklassieker gebruikt slechts één verhaallijn uit het laatste kwart van de roman, over de strijd tussen het zwarte schaap en zijn afkeurende vader, met een op het lijf geschreven hoofdrol voor filmster James Dean. Diens getroebleerde puber Cal vraagt zich af: is hij slecht? Is hij gedoemd dat te blijven? En komt dat door zijn moeders bloed? Regisseur Elia Kazan (1909-2003) richtte zich op het gevoel, en liet de filosofische kwestie van goed, kwaad en vrije wil goeddeels buiten beschouwing.

Kazans kleindochter

Nu waagt zijn kleindochter Zoe Kazan (1983) zich aan een nieuwe intepretatie van de roman. Ze is actrice, dit is haar eerste baan als showrunner. Zoe Kazan volgt wel trouw het hele boek, maar legt ook haar eigen accenten. Voor haar is de hoofdpersoon Cathy Ames, de moeder van de twee rivaliserende jongens die in de eerdere film goeddeels uit het zicht bleef. In de roman komt dit personage wel voor, maar overheersen toch de mannenhuishoudens, vol tobbende, knoestige vaders en zonen.

Vergeleken bij de mannen is Cathy een verademing. Zoals Eva in de Bijbel de moeder van al het kwaad is, zo is Cathy dat in de roman. Deze criminele bordeelhouder is een cynicus, die ervan overtuigd is dat mensen slechts gedreven worden door lage lusten. Wie zich wil redden in de harde wereld, moet die lusten bespelen.

Zoals de film van haar opa werd gedragen door de jonggestorven James Dean, zo wordt de serie gedragen door actrice Florence Pugh in de rol van Cathy. Doordat Zoe Kazan zo sterk inzet op haar, zijn de scènes zonder Pugh een stuk minder interessant. Anders gezegd: de kale mannenwereld legt het af tegen de kleurrijke vrouwenwereld.

Sympathie voor de duivelin

Zoe Kazan en Florence Pugh kweken sympathie voor de duivelin, niet door haar daden te verbloemen, maar door te laten zien waar die vandaan komen. Met haar mooie, onschuldige gezicht bespeelt Cathy de mannelijke begeerte en zet die om in geld. In de roman uit 1952 stort Cathy reeds als klein meisje de mannen in het ongeluk. In 2026 kijken we daar anders tegenaan. Dat volwassen mannen aan kinderen zitten, kun je die kinderen niet verwijten. Je kunt Cathy nu zien als een vrouw die handelt vanuit een jeugdtrauma.

Interessant is dat de levensbeschouwelijke vraag die ten grondslag ligt aan boek en serie bij Cathy niet speelt. Ben je vrij om te kiezen tussen goed en kwaad, hoe hard afkomst en omgeving ook aan je trekken? Cathy gaat reeds sinds haar jeugd over lijken. Heeft ze daar ooit voor gekozen? Als ze machtig en rijk is, staat ze daar nooit meer bij stil. Maar geconfronteerd met haar inmiddels volwassen zonen raakt ze op het einde van de serie alsnog overspoeld door alle ellende die ze heeft meegemaakt en veroorzaakt. Misschien is dat berouw. Ze probeert het goed te maken in haar testament. Maar ja, bloedgeld.

Communistenjacht

Erfenissen spelen een belangrijke rol in serie en boek – materiële en immateriële. Zoe Kazan wil graag verantwoording af te leggen voor de zonde van haar grootvader. In 1952, tijdens de communistenjacht van senator Joseph McCarty, gaf Elia Kazan acht oud-collega’s en vrienden aan als vermeende landverraders. Sindsdien werd hij in Hollywood met de nek aangekeken. Tijdens het maken van East of Eden worstelde de kleindochter naar eigen zeggen met deze schande in haar eigen familieverhaal.

Wie de serie ziet, kan niet anders dan concluderen dat de marges voor vrije keuzes in een mensenleven erg klein zijn. De vrije wil is meer een geloofsartikel dan een werkelijk bestaande kracht. Maar Zoe Kazan, in het kielzog van Steinbeck, wil toch graag eindigen met Amerikaans positivisme. Volgens haar betoogt East of Eden dat verandering mogelijk is, zolang we bereid zijn onszelf te aanvaarden zoals we zijn, met onze goede en slechte kanten.

https://www.youtube.com/embed/M9NWvGZViCg

Correctie 30 september: in een eerdere versie van dit artikel stonden citaten uit een persverklaring van Zoe Kazan. Die was echter bedoeld als achtergrondinformatie, niet om uit te citeren. De citaten zijn verwijderd. Ook zijn enkele plotspoilers verwijderd.