Als er één woord past bij Alfred Birneys nieuwe roman, is het ‘nonchalant’

Jaren voordat er in de werkelijkheid een mondiale discussie losbarstte over (seksueel) machtsmisbruik en racisme werd er in kranten, tijdschriften en, niet te vergeten, boekenclubs al flink gedebatteerd over het onderwerp. Noem het een voorbode op wat komen ging: de verschijning én kritische behandeling van zedelijk getinte romans als In ongenade van J.M. Coetzee of The Human Stain van Philip Roth, waarin docerende heren op leeftijd het zwaar te verduren kregen na aantijgingen van grensoverschrijdend gedrag of vermeend discriminerend („spooks”) taalgebruik. 

In het verre kielzog hiervan verscheen nu Augustus, de nieuwe roman van Alfred Birney (1951), de schrijver die op latere leeftijd doorbrak met De tolk van Java (2016), een autobiografische roman die hem lezers en literaire erkenning in de vorm van de Libris Literatuurprijs opleverde. Aan het woord is de Augustus uit de titel, een docent van zestig die na een schandaal op zijn school thuis is komen te zitten en die zich in een zomer waarin de zon maar niet door wil breken, autobio graaft in dagboekachtige notities. Die zijn bedoeld voor een niet nader bij naam genoemde ‘mediator’, maar zullen die uiteindelijk niet bereiken. Augustus krijgt het al schrijvend flink op de heupen en verhaalt over veel meer dan enig mediator ooit zou kunnen interesseren.

Hij leidde een onstuimig leven, Augustus. Vooral het begin was een rommeltje: hij werd te vondeling gelegd, belandde in tehuizen, pleeggezinnen en tuchthuizen en kwam op die plekken vooral mensen tegen die een bedreiging voor hem vormden of hem wilden disciplineren. Augustus is nu rustig en vond ooit liefde bij de inmiddels overleden Kasia, maar heeft zijn harde jeugdjaren nooit helemaal van zich af weten te schudden. In een opwelling doodde Augustus bijvoorbeeld ooit de kat van Kasia. Het beestje wilde alleen maar even spelen, maar de in een oosterse vechtsport getrainde Augustus beëindigde met één beweging het leven van het arme dier. 

Aan de basis van Augustus’ arbeidsconflict ligt een flirt met tiener Tara, een leerlinge uit zijn klas. Wie zij precies is moet hier maar niet verklapt worden, maar de twee delen meer met elkaar dan een lesprogramma. En ook nu Augustus die de tijd doodt met het kijken naar en filosoferen over de mysterieuze meervallen in een aquarium in zijn kelder, zijn de vlammen nog niet geluwd. Vermomd als man meldt Tara zich bij de woning van Augustus. Wil ze hem of heeft ze slechts iets van hem nodig? 

Als er een adjectief op deze roman van toepassing is, dan is het nonchalant. De gehanteerde dagboekvorm komt niet heel krachtig over, er is ook niet echt een rode draad in het levensverhaal van Augustus te ontwaren en ook de levensfilosofie van Augustus is nogal vrijblijvend; her en der deelt hij zijn visie op het verloop der dingen op deze planeet, die van de toevalligheden en anarchie aan elkaar zou hangen. Zelf een beetje orde aanbrengen is, aldus Augustus, vergeefse moeite.

Je zou hierdoor zomaar kunnen denken dat de uitdaging van de lezer eruit bestaat om door de woorden van deze verteller héén te kijken en hem te ontmaskeren. Maar voor zo’n dimensionale lezing is de roman niet geschikt; er zit niet zoveel achter Augustus’ woorden. Zoiets als Dinsdag, de roman waarin Elvis Peeters een misdadiger liet praten die zichzelf ontzag, is Augustus niet. Wie is deze Augustus, waarom liet Birney je zo lang met hem oplopen? Ik zou het u niet kunnen vertellen.