De Zweedse Sami hebben recht op excuses en land na eeuwenlang onrecht, stelt waarheidscommissie

De Zweedse regering moet verontschuldigingen aanbieden aan het Sami-volk voor het eeuwenlange onrecht dat de inheemse bevolking is aangedaan, en overgaan tot financiële compensatie voor dat leed. Dat zijn de conclusies in een rapport dat de Waarheidscommissie voor het Samische volk woensdag overhandigde aan Parisa Liljestrand, minister van cultuur in de vorige regering. Zij kreeg het rapport omdat de formatie na de verkiezingen vorige maand in het slop zit en er nog geen nieuwe regering is.

Het rapport is gebaseerd op honderden gesprekken met Sami in heel Zweden die sinds 2021 door de waarheidscommissie zijn gevoerd. Veel van de conclusies waren al bekend: Sami zijn het slachtoffer van landonteigening, gedwongen verhuizingen en onderdrukking van hun taal en cultuur. Bovendien werden kinderen verplicht weggehaald bij hun ouders om in internaten te worden gevormd tot ‘Zweden’.

In een rapport van 71 punten beveelt de commissie aan niet alleen de misstanden te erkennen, maar ook om de geschiedenis en cultuur van de Sami beter voor het voetlicht te brengen, omdat de bevolking binnen de Zweedse samenleving nog steeds niet als volwaardig wordt gezien.

Als onderdeel van de compensatie en erkenning zou de Samische cultuur beschermd moeten worden door toekenning van land. Door wat de Sami ‘groene kolonisatie’ noemen, wordt hun leefwijze bedreigd door mijnbouw en groene energie. Discussies over het uitbreiden van de mijnbouwactiviteiten rond Kiruna, in het noorden van Zweden, lopen momenteel hoog op. Politici beschuldigen de Sami ervan een „vijand te zijn van de ontwikkeling van Zweden”.

Er moet compensatie worden geboden door „ervoor zorgen dat de voortdurende verdringing van het recht om rendieren te houden en het behoud van de Sami cultuur ophoudt”, aldus het rapport. Ook wordt het wat de commissie betreft tijd dat de Zweedse regering overgaat tot ondertekening van het verdrag van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) over inheemse en tribale volkeren.

Lees ook

Mijnbouw, klimaatverandering, radicaal-rechts; de Sami voelen zich belaagd

Zweden wees ‘echte’ Sami aan

In Noord-Europa en Rusland leven naar schatting tussen de 80.000 en 130.000 Sami, van wie 20.000 tot 40.000 in Zweden. Omdat de Zweedse volkstelling etnische herkomst niet registreert, is het exacte aantal onbekend. De conclusies van Zweden komen twee jaar nadat het Noorse parlement excuses aanbood voor meer dan honderd jaar onderdrukking van de Sami. Van de Finse Waarheid- en Verzoeningscommissie wordt verwacht dat zij binnenkort met aanbevelingen zal komen.

Er zijn veel overeenkomsten, maar ook veel verschillen. In alle drie de landen werd een Samisch parlement opgericht en kwamen er waarheid- en verzoeningscommissies, maar de uitkomsten lopen niet parallel, vertelt Astrid Nonbo Andersen, die als onderzoeker verbonden is aan het Deens Instituut voor Internationale Studies. „Het idee voor deze commissies ontstond na een Sami-conferentie in 2017 in Trondheim met ‘Waarheid en Verzoening’ als thema. De drie landen trokken samen op en allemaal kregen ze een commissie.”

Noorwegen koos voor een parlementair proces waarbij de Noorse commissie een krachtig mandaat kreeg, zegt Nonbo Andersen. „Toen de commissie met haar rapport en aanbevelingen kwam, nam het parlement het stokje over.” Een verschil met de andere twee landen was ook dat Noorwegen het ILO-verdrag wel had ondertekend, waardoor sommige wetgeving al was doorgevoerd.

Uit de rapporten blijkt dat Noorwegen er simpelweg beter voorstond dan Zweden en Finland, waarbij je kan zeggen dat Zweden er het slechtst voorstaat. De reden daarvan is volgens Andersen dat de Zweedse assimilatiepolitiek een onderscheid tussen Sami maakte. „Men stelde dat alleen degenen die rendieren hielden ‘echte’ Sami waren, en dus niet moesten opgaan in de Zweedse bevolking en cultuur. Sami die van visserij en jacht leefden, kregen geen speciale status en werden verplicht tot assimilatie.” Dat onderscheid werkt nog steeds door, ook binnen de Samigroepen in Zweden.

Mede omdat er eerst een nieuwe regering zal moeten aantreden, is het onzeker welke aanbevelingen zullen worden overgenomen. In Noorwegen hebben de excuses ertoe geleid dat er meer gaat worden geïnvesteerd in taalonderwijs en het tegengaan van racisme en discriminatie. Ook komt er meer ruimte voor de zichtbaarheid van de Samicultuur in bijvoorbeeld musea en cultureel erfgoed, maar afspraken over landgebruik wat mijnbouw en windenergie betreft zijn er niet gemaakt. Hoe dat in Zweden zal gaan, is afwachten, maar de kans op afspraken over grondgebruik wordt klein geacht.

Lees ook

‘De buitenwereld ziet iets prachtigs, maar de Samische cultuur sterft’