Verijdelde vliegramp roept veel vragen op: motief van de dader is een raadsel

Een duikvlucht van 5.000 meter, een piloot die wordt neergestoken en een groep oplettende passagiers die een vliegtuigcrash weet te voorkomen. Het script dat zich woensdag ontvouwde aan boord van Flydubai-vlucht FZ1073 tart de verbeelding. Met hulp van een aantal toevallig meereizende piloten kon het vliegtuig ternauwernood een noodlanding maken in de Saoedische stad Tabuk. Vandaar zijn de 174 passagiers, bijna allemaal Israëliërs, naar Tel Aviv gebracht.

Een dag na het incident zijn er nog volop vragen over de toedracht, met name over de vermoedelijke dader. Israëlische media hebben hem geïdentificeerd als een copiloot uit Oman, maar de andere betrokken landen (Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië) zwijgen over zijn nationaliteit.

De copiloot zou met een mes hebben ingestoken op de gezagvoerder, de Indiër Smit Machchhar, met de bedoeling het vliegtuig te laten crashen. Machchhar raakte gewond, maar wist een noodknop in te drukken. De cockpit ging open en enkele passagiers konden bijspringen. Daarop zou de copiloot zijn overmeesterd.

Nationaliteit piloot

Wat dreef deze dader? Zijn naam is niet bekend, maar volgens mediaberichten is hij woensdag gearresteerd en verhoord door de autoriteiten in Saoedi-Arabië. De Verenigde Arabische Emiraten (VAE), de thuishaven van Flydubai en het land waar het toestel vandaan kwam, hebben eveneens een onderzoek naar zijn motieven aangekondigd. Nog altijd circuleert er een waaier aan mogelijkheden, variërend van psychische problemen en een suïcidepoging tot een politiek gemotiveerde aanslag. ‘We kijken naar alle scenario’s’, zei een anonieme functionaris uit de Golf tegen persbureau Associated Press.

De Israëlische regering van premier Benjamin Netanyahu gaat uit van een aanslag. Minister Israel Katz (Defensie) sprak woensdag direct van een ‘poging tot een jihadistische terreuraanval’. Het sultanaat Oman heeft geen diplomatieke relaties met Israël. Het is denkbaar dat de dader bijvoorbeeld gedreven werd door woede over Israëls bloedige optreden in Gaza, of botweg door haat jegens Israël.

Toch heerst er omtrent zijn nationaliteit veel scepsis. De VAE, waar de vlucht vandaan vloog, zijn een nauwe bondgenoot van Israël, maar het sultanaat Oman (een buurland van de VAE) is dat niet. Andreas Krieg, kenner van het Arabische schiereiland en verbonden aan King’s College in Londen, zegt aan de telefoon dat een Omaanse piloot normaal gesproken nooit op zo’n vlucht wordt toegelaten. ‘Voor mij klinkt de huidige lezing heel dubieus. Oman staat niet toe dat zijn burgers naar Israël reizen. Andersom hanteert Israël ook een verbod. Waarom zou deze copiloot een uitzondering hebben gekregen?’

Aan Israëlische kant wordt de nationaliteit van de piloot eveneens als een pijnpunt gezien. Minister Miri Regev (Transport) zei een onderzoek te willen naar de vraag of de VAE hun vredesverdrag met Israël hebben overtreden door een piloot uit een vijandig land in de cockpit toe te laten. De vrede tussen beide landen is in 2020 beklonken in de zogeheten Abraham-akkoorden.

Een tweede mogelijke verklaring is dat de copiloot zowel een Omaans als Emiraats paspoort had. Toch is ook dat weinig plausibel, denkt Krieg, omdat die groep heel klein is. ‘Het recht op een tweede nationaliteit moest hun enkele jaren geleden door de Omaanse sultan hoogstpersoonlijk worden toegekend.’

Rol van Iran

Een ander vraagteken betreft de rol van Iran, de aartsvijand van Israël. Eind september lanceerde de Amerikaanse regering van president Donald Trump een regionale blokkade voor commerciële vliegtuigen uit Iran. In Teheran leidde dit tot een woedende reactie. ‘Als Iran niet kan vliegen en geen luchthavendiensten kan afnemen, zal geen enkel land in de regio die mogelijkheid hebben’, dreigde de vooraanstaande functionaris Mohammad Mokhber.

Dit alles leidde woensdag tot de speculatie dat Iran een rol speelde in de verijdelde crash. Golfkenner Krieg acht ook deze lezing weinig overtuigend, gezien de timing: eind oktober staan er parlementsverkiezingen op de rol in Israël. Voor Netanyahu’s verkiezingscampagne oogt het incident als een geschenk: de premier kan zich nu opwerpen als hoeder van de nationale veiligheid. ‘Waarom zou Iran hem daarbij helpen?’, aldus Krieg. ‘Vanuit strategisch opzicht is het niet logisch.’

Woensdag was meteen duidelijk dat Netanyahu probeert te profiteren van het incident. Bij wijze van machtsvertoon wilde hij een aantal militaire Hercules-toestellen naar Saoedi-Arabië sturen, maar daar gaven de Saoediërs geen toestemming voor. In 1976, na de beruchte kaping op het vliegveld van Entebbe (Oeganda), stuurde Israël ook Hercules-toestellen om de eigen burgers op te halen.

De regering-Netanyahu probeert al jaren de betrekkingen te normaliseren met Saoedi-Arabië, van de Golfstaten verreweg de machtigste. Het kwam dus goed uit dat het toestel daar een noodlanding moest maken. ‘Bedankt aan het Koninkrijk Saoedi-Arabië’, twitterde de Israëlische regeringsadviseur Waleed Gadban. Hij zei te hopen op verdere samenwerking.

Opmerkelijk is ook dat Netanyahu dinsdag, een dag vóór het incident en twee dagen na een door hem afgelegd bezoek aan de VAE, beweerde ‘indicaties’ te hebben dat Israëls vijanden het land in aanloop naar de verkiezingen zouden aanvallen. Dat suggereert voorkennis, en tegelijk weet niemand of Netanyahu op de hoogte was van wat er ging gebeuren.

Ook andere vragen blijven voorlopig onbeantwoord. Piloten worden doorgaans onderworpen aan uiterst gedetailleerde veiligheidsonderzoeken. Het is onduidelijk of dat met deze copiloot ook is gebeurd. GCAA, de Emiraatse toezichthouder voor de burgerluchtvaart, ging woensdag niet in op vragen van persbureau Reuters. Anwar Gargash, een VAE-topdiplomaat, wilde alleen kwijt dat zijn land een ‘bastion’ zal blijven in de strijd tegen terreur.