Oranjes waren 'met overtuiging en zonder bedenkingen' betrokken bij kolonialisme

Dat werd vrijdag duidelijk bij een persbijeenkomst in het Academiegebouw van de Universiteit Leiden. Daar werden onderzoeksresultaten gedeeld over de rol die het huis Oranje-Nassau speelde in de koloniale geschiedenis van Nederland.

Het onderzoek stond onder leiding van emeritus hoogleraar koloniale en postkoloniale geschiedenis Gert Oostindie. Hij plaatste ook enkele kanttekeningen bij de betrokkenheid van de Oranjes bij het kolonialisme. Zo waren de Oranjes slechts "bij hoge uitzondering" bepalend bij het Nederlandse kolonialisme. "Zonder Oranjes waren we ook een bepalende factor geworden. Maar ze steunden het wel", zei Oostindie.

Ook stelt de hoogleraar dat het Nederlands kolonialisme "belangrijker was voor de Oranjes dan andersom". "Het verleende de Oranjes inkomen, maar ook prestige. Het gaf nationale en internationale allure en maakte van Nederland een internationale mogendheid."

Uiteindelijk leverde het kolonialisme het Koninklijk Huis omgerekend bijna 576 miljoen euro op. Vrijwel al dit geld, een kleine 566 miljoen euro, kwam uit het voormalige Nederlands-Indië. Volgens het onderzoek werd er vrijwel niets verdiend aan de trans-Atlantische slavenhandel en de slavernij in het Caribisch gebied.

Pas halverwege de vorige eeuw kwam er vanuit de Oranjes voorzichtig kritiek op het kolonialisme. "Alle stadhouders, koningen en koninginnen, althans tot en met Wilhelmina, waren overtuigd van de legitimiteit van het kolonialisme en het belang ervan voor Nederland", sprak Oostindie. "Tot Juliana werd vanuit de paleizen van Oranje nooit kritiek geuit op het kolonialisme, nooit gepleit voor een andere koers. Er werd geen tegendraads leiderschap getoond."

Koning Willem-Alexander zei dat vooral de conclusie over de actieve steun van koningen en steden hem raakte. "Het beleid werd actief door koningen en steden ondersteund en daarmee droegen zij bij aan het voortbestaan ervan." Hij noemde de uitkomsten "onverbloemd en indringend."

De koning sprak van een noodzakelijk onderzoek: "Alleen als we het verleden eerlijk onder ogen zien, kunnen we een basis van vertrouwen leggen onder een gezamenlijke toekomst."

De koning zei verder dat veel mensen nog dagelijks de pijn voelen van het Nederlandse slavernijverleden. "Voor mij is het werk geen afronding, maar een aansporing. Ik kan het verleden niet veranderen, maar ik kan wel mijn bijdrage leveren aan het heden en de toekomst."

De koning gaf de Universiteit Leiden in 2022 zelf opdracht tot het onderzoek. Het onderzoek moest meer duidelijkheid geven over de rol van zijn voorouders in het Nederlandse koloniale verleden. Drie jaar geleden bood hij al eens zijn excuses aan. "Voor deze misdaad tegen de menselijkheid vraag ik vergiffenis", zei Willem-Alexander toen tijdens de Nationale herdenking slavernijverleden in Amsterdam.

Oostindie overhandigde vandaag vijf boeken, waaraan de afgelopen jaren ongeveer zestig onderzoekers hebben meegewerkt, aan de koning. Een daarvan is het publieksboek Oranje en de Koloniën, 1600-2025. Daarin zijn de belangrijkste bevindingen van het onderzoek samengevat.

Volgens hoofdonderzoeker Oostindie toonde koning Willem-Alexander zich vooruitstrevend door het onderzoek zelf te initiëren. "Het is echt koning Willem-Alexander die dit uitgezocht wilde hebben", vertelde hij aan NOS. "Het is deze koning die de Gouden Koets niet meer gebruikt, die excuses heeft gemaakt voor het Nederlandse slavernijverleden en voor het Nederlandse geweld in Indonesië.