Noord-Ierse cultuuroorlog heeft maar een klein zetje nodig om tot grote spanning te leiden

In Noord-Ierland leidt, zo wezen de afgelopen dagen weer eens uit, een op het oog kleine actie nog regelmatig tot grote spanning. Een Oranjemars tot een massale tegendemonstratie, tot een loopgravenstrijd die – gelukkig – tot nu toe bij woorden is gebleven en niet tot fysiek geweld heeft geleid.

Dat is hoopvol. Maar het feit dat een mars door een straat van iets meer dan een kilometer nog altijd het risico van oplaaiend geweld met zich meebrengt, en enorme angst en woede veroorzaakt, laat zien hoe fragiel vrede in Noord-Ierland blijft. Hoe onderliggend wantrouwen voor spanningen blijft zorgen, al dan niet aangewakkerd door politici.

Het Goede Vrijdagakkoord uit 1998 ging over machtsverdeling en ontwapening. Onopgelost bleef de vraag wat er moest gebeuren met moorden waarvoor nog niemand is veroordeeld en het recht van slachtoffers op een proces. Tijdens The Troubles, de bloedige burgeroorlog in Noord-Ierland tussen protestantse unionisten en katholieke nationalisten, vielen 3.500 doden en naar schatting 47.000 gewonden.

Ook nooit helemaal beantwoord is de vraag wanneer en waar Britse en Ierse vlaggen mogen wapperen, en welke route protestantse oranjemarsen mogen nemen. De oplossing voor het laatste werd gevonden in een onafhankelijke commissie die elke Oranjemars moet wegen (er zijn er ruim 4.000, waarvan 225 controversieel). Het recht op vrijheid van vereniging en religie is immers niet absoluut. Zeker niet als dat een aantasting betekent op het recht op vrijheid van demonstratie van tegenstanders, of het recht op leven van anderen.

Het is één van de redenen waarom de mars door de Garvaghy Road sinds 1998 werd verboden. Dat jaar liep het geweld zo uit de hand dat drie kinderen werden gedood nadat een brandbom hun huis raakte. Dat juist deze protestantse Oranjemars daarom nog altijd angst voor geweld inboezemt onder katholieke buurtbewoners, is begrijpelijk.

Terecht dus dat er vragen worden gesteld over hoe procedurele fouten er toe leiden dat toestemming werd gegeven voor de mars. Waarbij de vraag ook moet worden gesteld waarom de Orange Order, die inderdaad recht heeft op vrijheid van vereniging, per se over déze weg wil lopen.

Zorgelijker is wat deze dagen verder blootleggen: een elkaar wantrouwend bestuur, dat op papier de macht moet verdelen tussen nationalisten en unionisten, maar elke gelegenheid aangrijpt de ander pootje te lichten.

In het verleden hadden Amerikaanse presidenten een kalmerende invloed. Ditmaal is het mogelijk de schijnbaar achteloze opmerking van Donald Trump die de hernieuwde cultuuroorlog heeft aangewakkerd. Hij zei begin deze maand over Noord-Ierland en Ierland dat „het een van de vanzelfsprekendheden is ze samen te voegen”.

Het gaf de nationalisten van Sinn Féin, dat één Ierland voorstaat, zelfvertrouwen. Dat eerste minister Michelle O’Neill zich bij de tegendemonstratie op Garvaghy Road voegde, past daarbij. Maar Trumps woorden gaven de unionisten van de DUP, die koste wat kost bij het Verenigd Koninkrijk willen horen, ook reden zich te roeren. De partij, die de vicepremier levert, noemde de toestemming voor de Oranjemars „een belangrijke doorbraak”.

Het risico bestaat dat een van beide partijen opstapt en Noord-Ierland opnieuw in een bestuurlijke impasse geraakt. De vorige keer, met als aanleiding het Brexit-handelsakkoord, legde het land twee jaar lang lam – sinds 1999 heeft het bestuur 40 procent van de tijd niet gefunctioneerd. Als het gaat om wachtlijsten in de zorg, banen en stijging van prijzen en levensonderhoud, heeft geen énkele inwoner van Noord-Ierland daar iets aan.

Lees ook

Aan vergeven wil niemand in Noord-Ierland nog denken. ‘Het zit in mijn hoofd en daar blijft het tot ik sterf’