In hun woordenstrijd met Japan grijpen China en Rusland terug op WOII

Een Sovjetsoldaat verbrijzelt met zijn geweer een Japanse grenspaal. Op de steen staat een chrysant, het symbool van de Japanse keizer. Het vijftien meter hoge monument dat begin september in de Russische stad Khabarovsk werd onthuld, laat weinig twijfel bestaan over wie de winnaar en de verliezer waren van de Tweede Wereldoorlog. Ruim tachtig jaar na de Japanse overgave wil Rusland dat nog eens monumentaal benadrukken.

Japan eiste direct dat Rusland het oorlogsmonument zou verwijderen. „De chrysant is ook tegenwoordig een herkenbaar symbool van Japan”, aldus minister van Buitenlandse Zaken Toshimitsu Motegi. De vernietiging ervan uitbeelden is daarom „onaanvaardbaar”.

Oplopende spanningen

Het was de zoveelste confrontatie in de opgelaaide spanningen tussen de twee landen. In augustus bezocht president Vladimir Poetin voor het eerst het eiland Itoeroep (in Japan Etorufu genoemd), een van de door Rusland bestuurde zuidelijke Koerilen, die Tokio opeist als de Noordelijke Gebieden. Kort daarop maakte Moskou beelden openbaar van raketoefeningen rond de betwiste eilanden. Een onderzeeër, een oorlogsschip en een lanceerinstallatie op land vuurden raketten af op doelen op zee, vlak langs Japanse wateren.

Begin september vertoonden Russische vertegenwoordigers in Taipei een Sovjetdocumentaire uit 1945: The Defeat of Militarist Japan, waarin de Sovjetopmars en Japanse wreedheden tegen Chinese burgers worden getoond.

Volgens de Taiwanese regering moest de vertoning de Chinese en Russische beschuldigingen van „hernieuwd Japans militarisme” versterken. Beijing ontkende op de hoogte te zijn van de bijeenkomst, maar onderschreef wel het belang van „een juiste herinnering aan de oorlog”. Dat sluit aan bij wat China al langer verkondigt: Japan dreigt opnieuw een agressieve militaire macht te worden.

Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken wees recent op de plaatsing van het Amerikaanse Typhon-raketsysteem in Japan als bewijs van de „versnelde militarisering” van het land, en verwees naar de tachtigste verjaardag van het Tokio-proces, waarin Japanse leiders na de oorlog werden berecht. „Japan moet beter lessen trekken uit zijn verleden en zijn koers wijzigen.”

Lees ook

Japan bereidt zich stilletjes voor op Taiwan-crisis

Militaire opbouw

Japan versterkt inderdaad zijn defensie in rap tempo: het verhoogt de militaire uitgaven, ontwikkelt nieuwe wapens en werkt nauwer samen met bondgenoten. Volgens minister van Defensie Shinjiro Koizumi is die versterking juist nodig vanwege de Chinese en Noord-Koreaanse militaire opbouw en de nauwere samenwerking van beide landen met Rusland. Japan bevindt zich volgens hem in „de ernstigste en meest complexe veiligheidssituatie sinds de Tweede Wereldoorlog”. In de meest recente budgetrevisie van het ministerie van Defensie wordt tientallen keren verwezen naar het beschermen van de „internationale vrede” en het waarborgen van „de rechtsstaat”.

Eerder dit jaar wees Koizumi de verwijten van ‘nieuw militarisme’ al van de hand, met een verwijzing naar China: „Er is een land met een enorm arsenaal aan kernwapens en strategische bommenwerpers. Japan heeft geen van beide, en toch wordt Japan beschuldigd?”

Intussen stemmen Rusland en China hun boodschap over de Tweede Wereldoorlog steeds meer op elkaar af. Onderzoekers van het Leiden Asia Centre zien sinds 2015 meer overeenkomsten. Oude conflicten vallen daarbij naar de achtergrond: in 1969 vochten de huidige partners nog tegen elkaar aan hun gezamenlijke grens.

Hun oorlogsverhalen verschillen wel: voor Rusland staat de overwinning op nazi-Duitsland centraal in de nationale geschiedschrijving, voor China de strijd tegen Japan. Niettemin presenteren beide landen zich als overwinnaars die de vrede brachten en die nu samen bewaken.

Lees ook

Met de grote militaire parade in Beijing benadrukt China zijn bijdrage aan de Tweede Wereldoorlog

Zo schreven de Chinese en Russische ambassadeurs in Japan in augustus in een open brief dat hun landen „de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en de uitkomst ervan willen beschermen”. Daarbij verwezen ze expliciet naar hun strijd tegen het „Japanse militarisme”. De brief verscheen op de website van de Chinese ambassade in Tokio, op dezelfde dag dat Poetin Itoeroep bezocht.

Deze week vroeg premier Takaichi bij de VN om de bepalingen over ‘vijandelijke staten’ uit 1945, waaronder Japan, uit het VN-Handvest te schrappen. Beijing noemt die nu juist een waarborg tegen hernieuwd militarisme, en ook de Russische buitenlandminister Sergej Lavrov haalde het etiket vorige maand aan, na vragen over de betwiste eilanden.

Steun Oekraïne

Rond Japan wordt de Chinees-Russische samenwerking ook militair zichtbaarder. In juli voer een Russisch fregat samen met drie Chinese marineschepen door de omliggende wateren. Een Chinees schip hield daarbij een schietoefening in de door Japan geclaimde wateren rond het rif Okinotorishima. Een maand eerder hielden Russische en Chinese bommenwerpers al een gezamenlijk oefening.

Achter hun gedeelde boodschap schuilen verschillende belangen. China wil voorkomen dat Japan militair betrokken raakt bij een conflict over Taiwan. De verhouding verslechterde sterk nadat premier Sanae Takaichi afgelopen november zei dat een crisis rond het eiland onder bepaalde omstandigheden een Japanse militaire reactie kon rechtvaardigen. Beijing beschouwt het democratisch bestuurde Taiwan als Chinees grondgebied en verzet zich tegen buitenlandse inmenging.

Rusland wil zijn controle over de betwiste eilanden bevestigen en Japan onder druk zetten vanwege zijn steun aan Oekraïne. Poetins bezoek diende ook een binnenlands doel, stelde Ruslanddeskundige Shinji Hyodo in de krant Asahi: „Voor de Russische parlementsverkiezingen kon Poetin zich daarmee presenteren als een sterke leider die geen grondgebied prijsgeeft.”

Toch was er decennialang ruimte om te onderhandelen over de eilanden,, waarvan de Japanse bewoners zijn gevlucht of verdreven. In 1956 stemde Moskou in met de overdracht van een aantal eilandjes en nog in 2018 spraken Poetin en premier Shinzo Abe af de onderhandelingen te versnellen.

Na de Russische invasie van Oekraïne kwam dat overleg ten einde. Japan sloot zich aan bij westerse sancties, waarna Moskou de vredesonderhandelingen staakte. Ook regelingen die Japanse voormalige bewoners hun geboortegrond lieten bezoeken, werden opgezegd. Zo wordt de herinnering aan de vorige oorlog ingezet in de huidige machtsstrijd.

Lees ook

Japan wil in het VN-handvest niet langer een ‘vijandelijke staat’ genoemd worden