De houdgreep van algoritmen die kwetsbare mensen het duister in trekken

Vanwege het aanstaande vijfenzeventigjarig jubileum van de Nederlandse televisie was Tussen Kunst & Kitsch neergestreken in het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid. Bezoekers kwamen langs met de gebruikelijke curiosa (een glazen kan, enorm wijnglas, etc.), terwijl voor het jubileum ook de jas van Meneer Aart en een attribuut uit Farce Majeure werden bestudeerd.

Zoals altijd waren er veel goedgemutste deelnemers en onbeantwoorde vragen, brandstof voor de fantasie. Een oudere man vertelde over een erfstuk van zijn vader, die in een rijstfabriek in Wormer tijdens nachtdiensten „weleens een fiets of ander ding” repareerde. Daar kreeg hij dan iets voor terug, zoals de meegebrachte ‘molenaarspasser’. Ik wilde meer weten, maar de man zelf wilde vooral weten of hij die avond „Chinese rijsttafel of een broodje bal” ging eten: zijn (eet)lot had hij in handen van de taxateur gelegd.

Een mevrouw vroeg zich af wat een gouden ketting bij verkoop zou opleveren. Het leek me een risicovolle vraag op de nationale televisie: de ketting was een cadeau van haar schoonmoeder. Ook was een taxateur erg enthousiast over „een prachtig snijwerk” vol christelijke symboliek. Zijn oordeel: 4.800 euro, en dan zat hij nog „aan de héle voorzichtige kant”, want „het is erg gewild op dit moment”. „Dat had ik echt niet verwacht”, aldus de eigenaar, een gedachte die ik deelde.

Televisie opende ooit vensters naar de buitenwereld, maar sociale media openden er deze eeuw nog ontelbaar veel meer. Daarover ging de beklemmende documentaire Molly versus het algoritme, over de Britse Molly Russell, die op haar veertiende haar leven beëindigde. In de maanden ervoor had ze duizenden berichten op sociale media voorgeschoteld gekregen die haar sluimerende depressie voedden.

De film volgde haar vader in zijn strijd tegen Meta en voor strengere regulering. Want waarom mogen algoritmen kwetsbare mensen die worstelen met demonen alsmaar verder het duister in trekken? De documentaire schetste ook de groeiende macht van grote technologiebedrijven, met 11 september 2001 als kantelpunt. In de smeulende resten van de Twin Towers viel ook het recht op privacy, toont regisseur Marc Silver. Bedrijven als Google, Meta en Amazon bouwden hun verdienmodel op data: een grondstof om burgers mee te beïnvloeden, en tot gebruikers en verslaafden te maken.

Een belangrijk verhaal, goed verteld. Des te jammer was de late programmering, met het einde na middernacht. Als televisie (ook) de blik op de tijd wil richten, is het zonde dat een film over zo’n prangende kwestie wordt uitgezonden wanneer de meeste blikken al gesloten zijn.

Heilzamer dan loeren op de telefoon is een goede wandeling. Laat dat maar over aan de Belgen Arnout, Philippe en Ruben, bekend van successerie Dwars door de lage landen. Gisteren begon het drietal aan een ommetje van duizend kilometer in Dwars door de Pyreneeën (VPRO). Arnout had wel een regenjas, maar geen regenbroek en liep in de stromende regen stug door in zijn spijkerbroek. ‘Dronepiloot’ Ruben sleepte zijn apparatuur de 905 meter hoge Larrun op, een indrukwekkende prestatie.

Arnout informeerde onderweg voortdurend naar de Baskische identiteit. „Frans, Spaans?” opende hij vaak het gesprek. „Baskisch!” luidde meestal het antwoord. „We zijn nog maar net vertrokken en ik raak al meteen een gevoelige snaar”, zei hij aan het begin. Al snel bleek dat hij van plan was die snaar de rest van de aflevering te blijven aanraken.

Het was fijne slow-tv: de keuvelende mannen, fraaie landschappen, gesprekjes met mensen onderweg. Een blik op de wereld door de ogen van de wandelaar. Even kon je weer zien hoe geluk eruit kan zien, na de grote droefenis die de digitale wereld eerder die avond had laten zien.