Waarom kan Israël beslissen over de status van Nederlandse diplomaten in Palestijns gebied?

De aankondiging kwam op een opvallend moment. Deze week bezoekt Christiaan Rebergen, de hoogste ambtenaar op het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag, de Nederlandse posten in Israël en de Palestijnse gebieden. De secretaris-generaal zou aanwezig zijn bij de officiële opening van een nieuw ambassadegebouw in Tel Aviv.

De ceremonie is echter geschrapt, nadat Israël zondagavond bekendmaakte dat het de diplomatieke status van Nederlandse diplomaten bij de Palestijnse Autoriteit in Ramallah intrekt. Als Nederland zijn vertegenwoordiging bij „de Palestijnen” wil voortzetten, zo twitterde de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Gideon Sa’ar, dan kunnen ze dat doen vanaf het grondgebied van de Palestijnse Autoriteit. Waarom doet Israël dit en hoe reageert Nederland?

1Waarom trekt Israël de diplomatieke status van de Nederlandse diplomaten in?

De maatregel van minister van Buitenlandse Zaken Sa’ar is een reactie op de handelsboycot die Nederland heeft ingesteld tegen producten uit Israëlische nederzettingen in Palestijnse gebieden, die vorige week van kracht werd. Hoewel de nederzettingen volgens het Internationaal Gerechtshof illegaal zijn, is Israël de bouw van nieuwe woningen op Palestijns land aan het opvoeren.

Vorig jaar gaf de regering-Netanyahu toestemming voor nieuwe nederzettingen in gebied E1, ten oosten van Jeruzalem. Hierdoor worden de Palestijnse gebieden op de Westelijke Jordaanoever in tweeën gespleten en wordt de vestiging van een onafhankelijke Palestijnse staat de facto onmogelijk – en dat is ook de bedoeling. De bouw van circa drieduizend Israëlische woningen in E1, zo zei de extreemrechtse minister van Financiën Bezalel Smotrich vorig jaar, „zal het idee van een Palestijnse Staat ten grave dragen„.

In juli besloot het kabinet-Jetten daarom tot een handelsverbod voor de nederzettingen. In reactie op dat besluit ontzegde Israël Nederland de toegang tot een coördinatiecentrum in de Israëlische stad Kiryat Gat, waar een vijftiental landen toezicht houdt op het staakt-het-vuren in Gaza en de noodhulp naar het gebied. Nu de boycot is ingegaan gaat de regering-Netanyahu een stap verder. „Israël zal strafmaatregelen niet negeren”, aldus Sa’ar. „Elk land dat op een vijandige en unilaterale manier tegen Israël optreedt zal aan invloed en relevantie in de regio inboeten.”

2Hoe gaan andere landen om met de aangekondigde bouw in bezet gebied?

Afgelopen voorjaar stelden België, Ierland, Slovenië en Spanje in Brussel voor het handelsdeel van het EU-Associatieverdrag met Israël (wat onder meer vrijhandel regelt) op te schorten. Dit voorstel, dat unanimiteit van de EU-lidstaten vergde, haalde het niet. Verschillende landen, waaronder Ierland en Spanje, hebben zelf maatregelen aangekondigd. Twee weken geleden kondigden Canada, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk een verbod op import uit de nederzettingen aan. In reactie hierop zal het Britse consulaat in Oost-Jeruzalem worden gesloten, maakte Israël bekend. Al eerder ging de Israëlische ambassade in Dublin dicht.

Lees ook

Nederland verbiedt vanaf nu de handel met illegale Israëlische nederzettingen. Wat zijn de gevolgen?

3Wat doet de Nederlandse vertegenwoordiging in de Palestijnse gebieden?

De vertegenwoordiging in Ramallah helpt onder meer Nederlandse bedrijven met zakendoen op de bezette Westelijke Jordaanoever. Een afdeling houdt zich bezig met het opbouwen van Palestijnse instituties, bijvoorbeeld door rechters op te leiden. De consulaire afdeling regelt onder andere visa voor Palestijnen die naar Nederland willen reizen. Er werken achttien mensen: acht Nederlandse diplomaten en tien lokale medewerkers.

4Wat betekent deze Israëlische maatregel voor de Nederlandse diplomaten?

Als Israël de accreditatie intrekt, zijn de diplomaten niet langer onschendbaar. Ze moeten hun diplomatieke ID-kaart en nummerplaten inleveren. Volgens Berber van der Woude, oud-diplomaat in Ramallah en voorzitter van mensenrechtenorganisatie The Rights Forum, betekent dit dat ze alleen nog op een toeristenvisum in Ramallah kunnen werken. „Dat lijkt mij niet verantwoord. Ze komen bijvoorbeeld achteraan te staan als er geëvacueerd moet worden.”

5Waarom loopt de accreditatie via Israël?

Israël is de bezettende macht in de Palestijnse gebieden. In de jaren negentig, het tijdperk van de Oslo-akkoorden, werd afgesproken dat de accreditatie via Israël zou verlopen, in aanloop naar de oprichting van een Palestijnse staat. Die staat kwam er niet, en zo is een situatie die tijdelijk bedoeld was al dertig jaar praktijk.

De Nederlandse diplomaten in Ramallah kunnen zich niet wenden tot de Palestijnen om zich te accrediteren, omdat Nederland de staat Palestina niet erkent. Een „weeffout”, zegt Van der Woude. „Israël kan met één druk op de knop de diplomatieke status van de vertegenwoordiging in Ramallah intrekken. En dat heeft invloed op de werkzaamheden.”

6Hoe reageert Nederland op het intrekken van de diplomatenstatus?

Vooralsnog reageert Den Haag behoedzaam op de Israëlische strafmaatregel. Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) liet weten het „onnodige besluit” van de Israëlische regering „ten zeerste” te betreuren. Hij kondigde vooralsnog geen tegenmaatregelen aan, zoals het uitzetten van Israëlische diplomaten. Wel werd de Israëlische ambassadeur in Den Haag ontboden – een manier om ongenoegen kenbaar te maken.

Berendsen benadrukte dat de Nederlandse handelsboycot „niet gericht [is] tegen Israël”, maar is ingegeven door „de verplichting vanuit het internationaal recht” om niet bij te dragen aan een „onrechtmatige situatie” – de Israëlische nederzettingen in de Palestijnse gebieden. Berendsen liet verder weten dat Nederland zich „beraadt” op de situatie, maar dat allereerst de Nederlandse diplomaten in Ramallah aandacht behoeven.