Brandweer probeert het vuur voor te zijn op uitgedroogde Veluwe

Het is een stralende zomerdag in juli en toch is de herfst op de Veluwe al begonnen. "Dit is uitzonderlijk vroeg", zegt brandweerman Gerrit Veldman, wijzend op de deels bloeiende Elspeter heide en de verkleurde bladeren van de lijsterbes.

De aanhoudende droogte in Nederland raakt ook de bossen van de Veluwe. "Een regenbui gaat hem niet meer helpen", zegt Veldman terwijl hij naar de slaphangende, vergeelde bladeren van een berk wijst. De humuslaag eronder is kurkdroog.

Het brandseizoen begint steeds vaker al in het voorjaar in plaats van de zomer. Eind april kreeg Nederland te maken met meerdere grote natuurbranden, waarvoor zelfs brandweerlieden uit buurlanden moesten uitrukken. In totaal zijn dit jaar al 565 natuurbranden gemeld.

Vlak bij een van die brandhaarden - militair oefenterrein 't Harde - ligt de kazerne van Wezep. Daar is Veldman al 36 jaar brandweerman. Hij begon op de bosbouwschool en heeft merkbaar een hart voor de natuur van de Veluwe, die hij op zijn duimpje kent.

Veldman leidt de natuurbrandpreventie op de Veluwe. Aan hem de taak het gebied zo weerbaar mogelijk te maken tegen het vuur. Dat is geen makkelijke opgave door de toenemende droogte die klimaatverandering veroorzaakt en het massale gebruik van natuurgebieden.

Het maakt de Veluwe kwetsbaar voor brand. Een niet uitgedrukte peuk, hete uitlaat of een vonk van een barbecue kan een natuurbrand veroorzaken. Ook zijn brandstichters actief in de regio.

We rijden langs de naweeën van de branden in mei. Hier, op de heide vlak bij Nunspeet, sloeg het vuur dit voorjaar om zich heen. Voor het eerst in zijn carrière zag Veldman metershoge "vuurtornado's".

Ongeveer een kilometer verderop doemt midden in het bos een zwarte cirkel van 10 bij 10 meter op. Stammen zijn verkoold en sommige bomen zijn dood: het resultaat van "vliegvuur". Daarbij vliegen brandende deeltjes de lucht in, waardoor op andere plekken spontaan nieuwe brandhaarden ontstaan.

De zwarte open plek geeft een sombere indruk, maar Veldman blijft positief. Hij wijst op de bosbes, die alweer terugkomt. "Dit laat ook zien hoe veerkrachtig de natuur is." Bovendien had het veel erger gekund, omdat op steenworp afstand een dicht dennenbos ligt.

In het grootste natuurgebied van Nederland is het druk. Campings, picknickplekken, verzorgingstehuizen, defensie, woonwijken, een openluchtmuseum en een gasopslag concurreren om ruimte. Daartussen wonen ook nog een wolvenroedel, kuddes edelherten en een wilde zwijnenfamilie.

Een groot contrast met bijvoorbeeld Spanje, waar een brand urenlang kan woeden zonder een mens tegen te komen. Veldman trainde dit voorjaar met brandweerlieden Catalonië om kennis en ervaringen uit te wisselen.

De Spaanse collega's keken kritisch naar onze dennenbomen, droge vegetatie en recreatiegebieden, vertelt Veldman. "Ze zeiden: jullie hebben een probleem." In Spanje hebben ze gespecialiseerde beroepskrachten die dagelijks met natuurbrandbestrijding bezig zijn. Nederland draait vooral op vrijwilligers, die slechts enkele keren per jaar natuurbrandtraining krijgen.

Door de uitwisseling worden hier nu nieuwe Spaanse technieken ingezet, zoals lichtgewicht blusmateriaal, gps-systemen en een zogeheten hose lay. Dat is een lichte slang die heel snel kan worden uitgerold om zo een groot gebied te kunnen blussen. De brandweer draait nu een pilot op de Veluwe.

Tegelijk wordt het landschap zelf ook aangepast om branden te voorkomen. Natuurbeheerders, overheden en de brandweer werken samen om delen van de Veluwe opnieuw in te richten. Bijvoorbeeld door meer (inheems) loofbos te planten als natuurlijke barrière, ook wel een brandsingel genoemd. Of door stroken vrij te houden waardoor brand minder snel verspreidt.

Op sommige plekken wordt dennenbos weggehaald, zoals bij het populaire vakantiedorpje Vierhouten. Dat leidt ook tot discussie, omdat de grove den sinds de ijstijd voorkomt op de zandgronden van de Veluwe. Tegelijkertijd is de boomsoort hartstikke brandbaar. Ook soorten als buntgras vatten sneller vlam dan gedacht, blijkt uit proeven van de brandweer. Kraaiheide helpt juist weer het vuur af te remmen.

Veldman bracht zelf duizenden kilometers aan natuurpaden in kaart waar brandweervoertuigen overheen kunnen. Die kaart dient nu als live navigatiesysteem in brandweerwagens om zo snel mogelijk bij een brand te kunnen komen. En in de afgelopen jaren zijn tientallen waterputten geboord bij defensieterrein, zorginstellingen en energievoorzieningen.

Maar de vraag is of alles bij elkaar voldoende is. Natuurbrandpreventie zou hier ook verplicht moeten worden, vindt Veldman. Daarvoor kreeg een motie vorig jaar nog brede steun in de Tweede Kamer.

De rondrit laat in ieder geval duidelijk zien hoe snel de droogte om zich heen slaat op de Veluwe, waar mens en dier naast elkaar bewegen. Dat motiveert Veldman: "We kunnen niet stil blijven staan als het klimaat en de natuur al aan het veranderen zijn."