WhatsAppgroepen: ‘De appgroep is dan niet langer iets wat je wilt onderhouden, maar voelt als iets wat je moet doen’

‘Gefeliciteerd!’ Het is nog niet eens half negen ’s ochtends, maar de beer is los in de appgroep. Probeer na ‘happy birthday’, ‘hiep hiep hoera’, ‘congrats’, ‘fijne verjaardag’ en ‘maak er een mooie dag van’ nog maar eens iets origineels verzinnen. Terwijl je die vriend al persoonlijk hebt gefeliciteerd, voel je toch de noodzaak een duit in het zakje te doen, om te voorkomen dat de rest je een hork vindt.

‘We hebben veel voordeel van WhatsAppgroepen, maar we hebben er ook veel last van’, zegt Marjolijn Antheunis, hoogleraar communicatie en technologie aan de Erasmus Universiteit. Ze kent het gemopper (over de vriendin die een zes minuten durende voicememo stuurt, vol ‘tsja, even denken hoor’, of de vader die extreemrechtse standpunten deelt), maar ze wil beginnen met de sociale voordelen, waar men volgens haar soms te weinig bij stilstaat.

Intieme nabijheid op afstand

De meeste interacties in WhatsAppgroepen zijn weinig hoogdravend: een datumprikker, een foto van waar je bent of wat je eet. Meer dan 70 procent van de berichten bestaat uit minder dan 40 tekens, zo blijkt uit onderzoek. Minder dan 2 procent van de tekstberichten telt meer dan 160 tekens. ‘Juist die kleine gebeurtenissen versterken de cohesie van een groep: je blijft onderdeel van elkaars leven zonder af te spreken. Dat noemen we intieme nabijheid op afstand.’

In haar onderzoek naar hoe de mens zich verhoudt tot de digitale wereld vergelijkt hoogleraar Annette Markham het online altijd in verbinding staan en beschikbaar zijn met de echolocatie van vleermuizen en dolfijnen. Zij navigeren door hun omgeving middels het uitzenden van signalen. Je zou de groepsapp kunnen zien als een manier van signalen uitzenden om onszelf te positioneren in ons sociale netwerk.

In een groepsapp voelen mensen zich anoniemer dan tijdens live een-op-eengesprekken. ‘Dat wordt ook wel relatieve anonimiteit genoemd’, aldus Antheunis. Het voordeel is dat mensen zich makkelijk openstellen. Het nadeel is dat men sneller extremere uitingen durft te doen, bijvoorbeeld door grove grappen te maken.

Relationele gevolgen

Onderzoeker Lucía Fernández-Amaya bestudeerde langdurig de interactie in twee Spaanse WhatsAppgroepen: de ene met familieleden, de andere met collega’s. In de familieappgroep turfde ze 427 meningsverschillen, bij collega’s 161.

De manier waarop meningsverschillen werden geuit, verschilde nogal. Familieleden werden vaker emotioneel en persoonlijk en maakten negatieve opmerkingen, terwijl collega’s het meningsverschil vaker probeerden te verzachten door een uitdrukking als ‘ja, maar’ te gebruiken. Fernández-Amaya: ‘Het lijkt erop dat familieleden zich vrijer voelen om hun meningsverschillen in de app te uiten. Een mogelijke verklaring hiervoor is de grotere vertrouwdheid en relationele zekerheid.’

In de familieappgroep werden ook vaker vulgaire opmerkingen gemaakt, in de werkappgroep helemaal niet. ‘Dit suggereert dat collega’s meer aandacht besteden aan de relationele gevolgen van meningsverschillen. Op de werkvloer moet je blijven samenwerken met dezelfde mensen. Ook kunnen er verschillen zijn in status, professionele identiteit of institutionele rollen. Een meningsverschil brengt daarom potentiële sociale kosten met zich mee die mogelijk minder opvallen tussen naaste familieleden.’

Gedoe in de groepsapp ontstaat vooral als de groep groter en heterogener wordt. Collega’s, buren en schoonfamilie delen één aspect (werk, wijk of bloedlijn), maar verschillen op andere gebieden sterk van elkaar, zoals politieke voorkeur of smaak. Antheunis: ‘In het echte leven sta je zelden in een kring van twintig mensen een gesprek te voeren, dan ontstaan er subgroepen waaraan je je toon aanpast.’

Ook communicatiestijlen kunnen botsen. De ene collega vindt het normaal om rond half twaalf in de avond een vergaderpunt door te sturen of een bikinifoto vanaf het vakantieadres (‘Genieten hier!), de andere vindt dat ongepast. ‘Sociale verhoudingen en verschillen die normaal redelijk subtiel zijn worden opeens expliciet.’

Sociale gebondenheid

De dynamiek in de groepsapp is anders dan bij een privébericht, waarbij je zelf kiest wanneer je antwoordt. De groepsapp gaat ook door zonder jou, waardoor je zomaar een stroom aan berichten kan missen. ‘We leggen onszelf druk op om bij te blijven en te antwoorden’, zegt Antheunis. De blauwe vinkjes helpen daar ook niet bij. ‘Dat kan ten koste gaan van de livecommunicatie. Zit je met je partner thuis te eten, ga je toch even appen.’ Deze ‘need to belong’ is vaak sterker bij collega’s en buren dan bij familie, waar iedereen elkaar goed kent en je weet wat je aan de ander hebt.

Door die druk om te reageren verandert de sociale verbondenheid, die positief is, in sociale gebondenheid, stelt de hoogleraar. ‘De appgroep is dan niet langer iets wat je wilt onderhouden, maar voelt als iets wat je moet doen.’