Spreidingswet: gemeenten onder toezicht voelen zich miskend door minister

Veel gemeenten die onder verscherpt toezicht staan omdat ze te weinig asielzoekers opvangen, vinden dat het ministerie van Asiel en Migratie te weinig rekening houdt met hun inspanningen. Dat blijkt uit een rondgang van de NOS langs de 42 gemeenten op de lijst van minister Van den Brink. Zij moeten zich op het ministerie verantwoorden, omdat ze te weinig opvangplekken regelen om aan de spreidingswet te voldoen.

Het ministerie publiceert de lijst sinds juli elke maand. De eerste versie telde tien gemeenten, en tot nu toe zijn er elke maand nieuwe bijgekomen. Zo probeert de minister openlijk druk te zetten. De gemeenten zelf noemen hun plaatsing op de lijst veel te kort door de bocht, frustrerend en weinig motiverend.

Vught: opvang Oekraïners telt niet mee voor spreidingswet
"We zien onszelf niet als weigergemeente", zegt burgemeester Chantal Nijkerken-de Haan (VVD) van Vught. De gemeente staat sinds augustus onder verscherpt toezicht. "Als je ziet dat wij meer dan voldoen aan de opvang van ontheemden en ook statushouders huisvesten, dan voelt dat heel erg onterecht."

Vught vangt 608 Oekraïners op, meer dan de 232 die de gemeente zou moeten opvangen. Maar die opvang telt niet mee voor de spreidingswet. "De minister bekijkt het alleen langs de asielwet. En onze oproep is: kijk er nou eens integraal naar. Het gaat allemaal om mensen die vluchten voor oorlog en geweld. Die allemaal een dak boven hun hoofd nodig hebben. En allemaal gebruik moeten maken van de schaarse voorzieningen die er zijn in Nederland."

Gemeenten hebben moeite met het label 'weigergemeente'
Niet alleen Vught heeft moeite met de term weigergemeente. "Het gaat niet om weigering", zegt de gemeente Eersel. De provincie wees daar een voorgestelde opvanglocatie af. Een tweede voorstel haalde het om politieke redenen niet.

Terwijl de gemeenten aan oplossingen werken, legt het verscherpte toezicht extra druk op burgemeesters en wethouders. Het toezicht lijkt uit te gaan van de veronderstelling dat het om onwil gaat. De gemeente Achtkarspelen schrijft: "Die term wekt de indruk dat wij niet bereid zijn onze verantwoordelijkheid te nemen. Daar is geen sprake van. Wij willen constructief bijdragen aan oplossingen, maar vinden tegelijkertijd dat maatregelen uitvoerbaar, proportioneel en passend bij onze lokale situatie moeten zijn. Kritische kanttekeningen bij de wijze van uitvoering moeten niet gelijkgesteld worden aan weigeren."

Asielopvang kost tijd, zeggen gemeenten
Gemeenten noemen vaak zorgvuldigheid en complexiteit als reden voor hun achterstand. Culemborg probeert al twee jaar opvang te regelen voor 200 vluchtelingen. De gemeente wil dat zorgvuldig doen: "Dat is een secuur proces en dat kost tijd." Gemeenten vrezen dat te snelle besluiten tot protesten leiden, zoals onlangs in Engelen en Loosdrecht.

"Onze achterstand komt niet voort uit onwil. We voelen ons verantwoordelijk en zetten in op een menswaardige oplossing", schrijft Zoeterwoude. Andere gemeenten zeggen dat het om maatwerk gaat. Daarnaast ontbreken vaak geschikte locaties.

Gemeenten vinden ook de steun van inwoners belangrijk. Valkenswaard zegt te "kiezen voor een zorgvuldige en stapsgewijze aanpak, met aandacht voor veiligheid, leefbaarheid en de betrokkenheid van direct omwonenden". De wethouder van Valkenswaard had gehoopt dat de omstandigheden ruimte zouden bieden voor maatwerk. "Het ministerie kiest er echter voor de escalatieladder te blijven hanteren."

Minister: lijst is 'feitelijke vaststelling'
Minister Van den Brink (CDA) zegt te begrijpen dat Den Haag veel van gemeenten vraagt. Hij noemt asielopvang een van de grote maatschappelijke opgaven die hoog op de agenda staan. "We moeten met elkaar die puzzel proberen te leggen."

Volgens de minister is een plek op de lijst geen oordeel over hoe een gemeente het aanpakt, maar een feitelijke vaststelling. "Als het niet lukt met het Centraal Orgaan opvang asielzoekers, dan bieden wij hulp aan om het op te lossen. Soms kan dat ook met de financiering te maken hebben. Dat kan nu geen issue meer zijn, we hebben stabiele financiering voor het COA, dus kunnen er met ons afspraken gemaakt worden."

Volgende stap spreidingswet dit najaar
De 42 gemeenten moeten een plan maken voor de opvang van asielzoekers. Volgens de minister volgt dit najaar een volgende stap als gemeenten niet aan hun wettelijke taak voldoen. Het kabinet werkt met een stappenplan van zes treden, de zogeheten escalatieladder, waarbij de druk op gemeenten steeds verder toeneemt. Uiteindelijk kan de minister de bevoegdheid van gemeenten overnemen en zelf bepalen waar asielzoekers worden opgevangen.

Met de spreidingswet wil het kabinet asielzoekers eerlijker over het land verdelen en het aanmeldcentrum in Ter Apel ontlasten. Eind mei schreef Van den Brink 223 gemeenten aan die nog niets of te weinig hadden gedaan. Van 47 gemeenten kreeg hij geen reactie.

Vught was al op gesprek bij het ministerie. De burgemeester hoopt dat de minister kijkt naar wat elke gemeente al doet en op basis daarvan van koers verandert. "Ik zou willen dat de minister naar aanleiding van alle gesprekken integraal die afweging gaat maken. Ik kan dat alleen voor mijn eigen gemeente doen. Een keer houdt het ook wel op met de mogelijkheden. De spankracht is op enig moment wel bereikt."

Asielminister Bart van den Brink (@Martijn Beekman - Rijksoverheid)