Veel landen verlagen brandstofbelasting, maar 'hoge prijzen hebben een functie'

Het aantal landen dat brandstof subsidieert is in vier maanden tijd gestegen van 16 naar 38. Daarnaast hebben 57 regeringen hun energiebelastingen verlaagd, tegenover 40 landen vier maanden eerder. Dat blijkt uit cijfers van het Internationaal Energieagentschap (IEA).

Begrijpelijk, vindt Machiel Mulder, hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen. "In 2022 is dat ook gebeurd. Ook Nederland heeft toen de accijnzen verlaagd." Die verlaging geldt nog steeds. Het kabinet heeft op Prinsjesdag bekendgemaakt dat die korting ook in 2027 blijft bestaan.

Maar daarmee verdwijnen de hoge kosten niet. "Wij delen die kosten nu gewoon samen", zegt Mulder. Als de overheid minder accijns binnenkrijgt, moet dat uiteindelijk ergens worden opgevangen. "Dan bezuinigen we op andere dingen. Of het moet weer terugkomen in hogere belastingen."

Een algemene verlaging van de brandstofbelasting is bovendien niet erg gericht. Iedereen krijgt aan de pomp dezelfde korting, ongeacht inkomen of hoeveel iemand rijdt. "Veel Nederlanders hebben dat niet nodig. Die profiteren er wel van", zegt Mulder. Ook mensen die geen auto hebben betalen mee als de rekening wordt verschoven naar de belastingbetaler.

Vooral mensen die veel kilometers maken hebben baat bij een lagere literprijs, blijkt ook uit onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB). "Hogere inkomens profiteren meer van een algemene verlaging van de brandstofaccijns", zegt Rutger Teulings, programmaleider Klimaat bij het CPB. "Want zij hebben vaker een auto en rijden meer kilometers."

Tegelijkertijd is er volgens Teulings een kleine groep met een laag inkomen die wél veel rijdt en daardoor juist hard wordt geraakt door hoge brandstofprijzen. Die groep is bovendien heel divers. Daardoor is het lastig om met één gerichte maatregel alleen deze huishoudens te bereiken.

"Voor mensen die afhankelijk zijn van hun auto en niet minder kunnen rijden, zijn hoge brandstofprijzen wel een probleem", zegt Mulder. Denk bijvoorbeeld aan mensen die voor hun werk afhankelijk zijn van de auto en geen goed alternatief hebben. Maar volgens Mulder kun je zulke groepen beter gericht helpen. "Als je gericht bezig wilt, moet je kijken naar de bijstand. Dan moeten die worden aangepast. Maar dat kan niet via de prijs aan de pomp."

Teulings noemt een algemene accijnsverlaging daarom een dure manier om een relatief kleine groep te helpen. Volgens hem ligt het meer voor de hand om huishoudens die daadwerkelijk in de problemen komen gerichter te ondersteunen. Tijdens een energiecrisis kan bijvoorbeeld opnieuw een Tijdelijk Noodfonds Energie worden ingezet.

Mulder ziet nog meer nadelen van langdurige subsidies. "Hoge prijzen hebben ook een functie: die laten weten dat er iets aan de hand is. Er is een tekort aan olie: dan moeten we zuiniger aan doen."

Een lagere brandstofprijs haalt een deel van die prikkel weg. "Als de overheid zegt 'we verlagen de accijns', dan zeggen ze indirect dat er niets aan de hand is."

Dat kan de overstap naar bijvoorbeeld een elektrische auto, zuiniger rijden of meer gebruik van fiets en openbaar vervoer vertragen. "Zo blijven we kwetsbaar voor hoge olieprijzen", zegt Mulder.

Voor de langere termijn ziet Teulings meer in maatregelen die huishoudens minder afhankelijk maken van fossiele brandstoffen, bijvoorbeeld door woningen te verduurzamen of de overstap naar elektrisch rijden te ondersteunen. Dat helpt niet direct bij een hoge brandstofprijs, maar maakt huishoudens wel minder kwetsbaar voor toekomstige prijsstijgingen.

Daar komt bij dat tijdelijke steun vaak lastig af te schaffen is. In Nederland bleef de accijnsverlaging uit 2022 ook in stand toen de olieprijs alweer was gedaald.

"Als je de accijns hebt verlaagd, zit je eraan vast", zegt Mulder. Automobilisten zijn gewend geraakt aan de korting en ervaren het terugdraaien ervan vervolgens als een prijsverhoging. Zo kan een tijdelijke maatregel steeds langer blijven bestaan.

Nederland kan bovendien niet helemaal zijn eigen koers varen. Duitsland heeft onlangs aangekondigd de accijnzen voor fossiele brandstoffen te verlagen. Pompstationhouders in de grensstreek zijn daar niet blij mee. Ze vrezen dat nog meer Nederlandse klanten de grens zullen oversteken om in Duitsland te tanken.

"We leven niet op een eiland", zegt Mulder. Volgens hem hoeven landen niet per se binnen de hele Europese Unie hetzelfde beleid te voeren, maar is afstemming met buurlanden wel belangrijk.