Hij was er, de 83-jarige dirigent Daniel Barenboim. Broos, strompelend en trillend, maar hij was er

Of Daniel Barenboim daadwerkelijk de bok zal beklimmen, is de laatste jaren steeds tot het laatste moment spannend. De 83-jarige Argentijns-Israëlische dirigent en pianist is broos, brozer, broost. In 2022 begon hij minder op te treden, in 2023 legde hij zijn functie als chef van de Staatsoper Unter den Linden in Berlijn neer, en vanaf toen ging het bergafwaarts. Vorige week nog meldde hij zich vlak voor een concert in Dortmund ziek. Maar dinsdagavond was hij er.

Met hulp van een assistent strompelt hij de zijtrap van het Concertgebouw op. Houterig, maar met verrassend snelle kleine stapjes loopt hij naar zijn dirigentenverhoginkje. Daar klimt hij griezelig trillerig en traag op een hoge kruk. Het Amsterdamse publiek applaudisseert voor hem, alsof het concert al voorbij is. Het is hem dankbaar, en weet dat dit weleens de laatste keer Amsterdam kan zijn.

Waarvoor is het hem dankbaar? Onder andere voor het orkest waarmee hij weer op tournee is: ‘zijn’ West-Eastern Divan Orchestra. Een orkest dat hij in 1999 mede oprichtte als antwoord op het Israëlisch-Palestijnse conflict. Hij en zijn goede (Palestijnse) vriend Edward Said verzamelden én verenigden Arabische (Palestijnse) en Israëlische jongeren in een orkest, in de overtuiging dat muziek voor dialoog en geweldloosheid zorgt.

Sinds 7 oktober 2023 hebben Barenboim en het orkest zich meermaals uitgesproken tegen de Israëlische oorlog in Gaza. Eerst scherp over de aanval van Hamas op Israël, maar naarmate Israël het Palestijnse volk bleef vernietigen, steeds gekanter tegen Israël. „Dit is nooit een conflict geweest tussen gelijken, maar een van diepgaande asymmetrie”, schreef Barenboim bijvoorbeeld in 2024 al in Die Zeit. „De volstrekte minachting voor de bescherming van het burgerleven dat de Israëlische regering sinds oktober heeft getoond, vooral in combinatie met racistische anti-Palestijnse retoriek, is wreed en verdient wijdverbreide veroordeling.” Een jaar later schreef hij opnieuw een statement en zei „kapot” te zijn „van de tienduizenden onschuldige slachtoffers die worden opgeëist door de gruwelijke voortdurende oorlog tegen Gaza. Ik veroordeel deze oorlog in de sterkst mogelijke bewoordingen.”

En daarom blijft hij werken met het West-Eastern Divan Orchestra, dat eenmaal per jaar bij elkaar komt voor een zomerproject en een tournee. In de zaal is het gevoel daarbij een beetje dubbel; daar zitten we dan, veilig in Amsterdam van klassieke muziek te genieten. Aan de andere kant: het orkest en de bijbehorende academie heeft al vele jonge mensen samengebracht, en blijft dat zelfs nu nog met succes doen. Dat is knap veerkrachtig.

Verdrietigmakend niveau

Het WEDO tourt nu met Schuberts Achtste ‘Onvoltooide’ symfonie (waarvan alleen de eerste twee delen bestaan), Wagners ‘Voorspel’ en ‘Isoldes Liebestod’ uit Tristan und Isolde en Schumanns Derde symfonie.

‘Hoe zou het komen?’ is de vraag die nog uren blijft hangen. Is nu ook dit orkest, volledig gebouwd op het fundament van hoop, een paar illusies armer? Maken ze zich zorgen om hun zieke en broze chef? Het mooie doel en de sterrenstatus van Barenboim ten spijt, het concert is niet met droge ogen goed te noemen.

Schubert zonder diepte en verhaal, Wagner zonder warmte, Schumann die springt op z’n plek in plaats van danst. De algemene klank van de strijkers gaat nog, maar hun fantasieloosheid is verdrietigmakend. De houtblazers vormen een vormeloos blok hardhout. Terwijl dit orkest normaal gesproken zo prima is.

Een groot onderdeel van het probleem lijkt Barenboims traagheid: hij beweegt al nauwelijks, maar wat hij doet schijnt af te hangen van hoeveel hij nog kán bewegen. Hij lijkt Schuberts ‘Onvoltooide’ qua tijd alsnog te willen voltooien, door het zo ver uit elkaar te trekken (van een klein halfuur naar bijna drie kwartier!) dat het hele verhaal in duigen ligt. Je vergeet totaal in de hoeveelste herhaling van het thema je zit. Oh, de eerste pas? Met welwillendheid kun je er het slepende, onvoltooide Midden-Oostenconflict in horen. Na Wagner (een oefening in geduld) begint de pauze pas rond de tijd dat de pauze eigenlijk afgelopen had moeten zijn.

Dat komt niet alleen door zijn tempi. Het komt ook door de minutenlange staande ovatie die Barenboim na elk stuk krijgt.

Schumann begint vlotter, maar nu blijkt dat het trage tempo van voor de pauze niet de oorzaak was van de verdoving van de strijkers. Die is onverminderd. Alleen dynamisch is het WEDO wendbaar, en de hoorns hebben een mooie, heroïsche klank. Maar het tweede deel (‘Scherzo’) klinkt zwaarmoedig en onthutsend noot-voor-noot. In het derde deel maken de celli een uitglijder van jewelste, in het laatste ligt het koper er helemaal vanaf. Maar daar stoort het niet meer; het muzikale verhaal is inmiddels zo slordig dat het lijkt alsof ze zo ver niet gekomen zijn in de repetities.

Wie voor de muziek kwam, mag zich (€129,- voor het beste kaartje!) flink bekocht voelen. Maar we hebben Barenboim nog een keer kunnen zien. Minutenlang vraagt de zaal hem met het eindapplaus heen en terug naar de bok te strompelen.

Lees ook

Keulen juicht voor de verstikkende lauwheid van Daniel Barenboim