Nijpend tekort aan gevangenispersoneel: DJI denkt over tien jaar 30 procent minder personeel te hebben, dus regime wordt soberder

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), de uitvoeringsinstantie voor het gevangeniswezen, verwacht dat het nu al nijpende tekort aan gevangenismedewerkers de komende jaren met duizenden mensen oploopt. De gevangenisleiding rekent erop dat over tien jaar 30 procent minder personeel beschikbaar is dan nu, wat neerkomt op bijna vijfduizend minder medewerkers.

Dat blijkt uit een interne presentatie die de dienstleiding van DJI deze zomer gaf, en die in handen is van NRC. Het personeelstekort in gevangenissen bedraagt nu al bijna duizend medewerkers, volgens een actieplan dat staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie, D66) afgelopen juni presenteerde. Het ministerie van Justitie en Veiligheid bevestigt dat de inschatting van DJI de basis voor het huidige beleid vormt. De Tweede Kamer debatteert deze donderdag over het onderwerp.

Het gevangeniswezen bevindt zich in een „perfect storm”, schrijft de DJI in de presentatie: door „structurele personeelsschaarste, cellentekort, verouderde ICT en gebouwen, toenemende maatschappelijke druk en complexere doelgroepen, terwijl de middelen niet evenredig meegroeien”. Volgens de uitvoeringsinstantie „vraagt dit om een herijking van hoe we vrijheidsbeneming organiseren”. 

De beschikbaarheid van cellen in Nederland staat al langer onder grote druk, door het uitblijven van grootschalige renovaties, de sluiting van gevangenissen en een groeiend personeelstekort. Toenmalig staatssecretaris Ingrid Coenradie (Gevangeniswezen, PVV) riep eind 2024 ‘code zwart’ uit. Ze voerde het bij rechtse partijen omstreden plan door om, vanwege plaatsgebrek, gevangenen twee weken voor het einde van hun straf vrij te laten. 

Lees ook

De gevangenissen drugsvrij? Geen telefoons? De bewaarders geloven er zelf niet meer in, want ze komen nauwelijks aan celinspecties toe

Hoge werkdruk

Vakbonden waarschuwen al jaren dat de werkdruk voor gevangenispersoneel te hoog is. Er is veel uitstroom. Wervingsacties voor nieuw personeel hebben weinig effect, omdat veel medewerkers weer snel vertrekken. Ook is het ziekteverzuim hoog.

Tijdens de formatie van het huidige kabinet vroeg uitvoeringsorganisatie DJI eind 2025 om een investering van 900 miljoen euro om bestaande gevangenissen operationeel te houden en extra cellen bij te bouwen. Volgens prognoses dreigt het structurele tekort op te lopen tot 1.700 cellen in 2031. Op dit moment lopen al zeker 6.300 veroordeelden vrij rond, omdat zij nog wachten om hun straf te kunnen uitzitten. 

Het kabinet denkt minder geld nodig te hebben dan DJI vraagt. Met 150 miljoen euro extra wil staatssecretaris Van Bruggen het cellentekort oplossen, onder andere door in te grijpen in de manier waarop gevangenen hun straf uitzitten. Zo worden de kortdurende straffen versoberd door minder bezoekuren en minder tijd buiten de cel. Ook zullen gevangenen die een ‘beperkt risico vormen’ voor de maatschappij voortaan met minder beveiliging hun straf uitzitten, kondigde zij in juni aan in het actieplan. 

Door die laatste maatregel kunnen volgens het kabinet meer gevangenen overdag met een enkelband naar werk of school. Door het gevangenisregime te versoberen en de beveiliging bij sommige gevangenen te beperken, zou er de komende jaren minder personeel nodig zijn. 

Personeelsluw werken

De presentatie door de leiding van DJI geeft meer inzicht in hoe die nieuwe aanpak precies werkt. Het idee is dat de meeste gevangenen de eerste twaalf weken door medewerkers in een sober regime geplaatst worden. „In principe wordt er geen arbeid aangeboden”, is te lezen. Binnen die twaalf weken maakt het personeel een „risicoprofiel” van de gevangene. Hierna bepaalt de leiding of de gevangene een „normaal beveiligd regime” krijgt, of vanwege een „laag risico op geweld” naar een gevangenis kan met minder beveiliging. 

„Het concept is ontworpen om personeelsluw te werken en justitiabelen [gevangenen] te laten oefenen met autonomie en verantwoordelijkheid”, schrijft de DJI. Dat betekent: de celdeur is overdag niet op slot en gevangenen zijn zélf verantwoordelijk voor de schoonmaak van gezamenlijke ruimtes. Gevangenen moeten elkaar op „een constructieve manier” corrigeren op hun gedrag en hebben ook „meer eigen verantwoordelijkheid” om bijvoorbeeld woning, werk en begeleiding te regelen voor als hun straf erop zit. Overdag doen de gevangenen werk op het terrein, volgen een opleiding of doen mee aan „re-integratieactiviteiten”.

Ook komt er een nieuw regime, een verruiming van de al bestaande Beperkt Beveiligde Afdeling. Gevangenen komen dan in een „open woonvoorziening” búíten de gevangenismuren en kunnen naar werk of opleiding met een enkelband om. Volgens de DJI bespaart dit ook personeel: één gevangenismedewerker mag dan tussen de vierentwintig en veertig gevangenen bewaken. Bij de huidige Beperkt Beveiligde Afdelingen is dat op dit moment één medewerker op maximaal vierentwintig gevangenen. 

De leiding van het gevangeniswezen wil de criteria verruimen voor gevangenen die hiervoor in aanmerking komen: „Dit voorkomt dat alleen ‘ideale schoonzonen’ worden geplaatst, wat essentieel is om locaties gevuld te krijgen”, staat in het interne document. Een van de uitgangspunten is: „te laag beveiligd plaatsen kan niet; te hoog beveiligd wel”.

Aandacht voor framing

Dat gevangenen minder beveiligd worden en vaker met een enkelband naar buiten zouden mogen, ligt politiek gevoelig. Rechtse partijen, waaronder coalitiepartij VVD, zijn er geen voorstander van. De leiding van het gevangeniswezen is zich ervan bewust dat de voorgestelde hervormingen tot kritiek kunnen leiden: „Er moet aandacht zijn voor de framing van dit concept, als inspanningsgericht en effectief, niet als een luxe of ‘zachte’ aanpak.” 

Met de lichtere aanpak „accepteert DJI dat een bepaalde mate van risico gepaard gaat met het meer inzetten op wendbaarheid, efficiëntie en innovatie”, staat in de presentatie. De DJI schrijft „consequent” te willen inzetten „op verwachtingsmanagement richting de ketenpartners en de samenleving over deze risico’s”.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid zegt in een reactie dat de DJI „volop blijft inzetten op het werven van nieuwe medewerkers. Tegelijkertijd is de arbeidsmarkt krap en is de wervingsopgave groot”, aldus een woordvoerder. Het ministerie bekijkt daarom „hoe DJI met de beschikbare mensen het werk kan blijven doen en de benodigde capaciteit kan benutten”, onder andere door werkzaamheden „anders of slimmer” te organiseren. „Door bijvoorbeeld een beperkter dagprogramma of een lager beveiligingsniveau kan op bepaalde plekken met minder personele inzet worden gewerkt.”

Lees ook

Gevangenen met enkelband overdag naar het werk: zo wil de staatssecretaris het cellentekort oplossen