Undercoveroperaties van politie zijn nog te veel ‘drijfzand’, zegt deze onderzoeker. Want: hoe ver ga je? ‘Zoen je iemand als je een vrouw hebt?’

Politieagenten die heimelijk infiltreren in misdaadorganisaties worden in Nederland nog steeds onvoldoende begeleid. De oprichting in 2025 van een nieuw landelijk team politie-infiltranten, opgericht na de zelfdoding van een undercoveragent, heeft daar geen verbetering in gebracht.

Dat blijkt uit het onderzoek Schijn bedriegt van strafrechtdocent Sophie Naber waarop ze volgende week aan de Open Universiteit in Heerlen promoveert. Ook is er in dit undercoverwerk nog te weinig oog voor integriteit en de ethische aspecten van het vak.

Het landelijke team zou jaarlijks dertig tot vijftig undercoveroperaties moeten uitvoeren. Het gaat om agenten die vaak maandenlang met een valse identiteit bij criminele en terroristische organisaties infiltreren om informatie en bewijs te vergaren. Daarvoor moeten ze liegen en bedriegen, maar tegelijkertijd ook integer, ethisch en juridisch verantwoord handelen.

Juridisch en op papier is in Nederland het opereren van politie-infiltranten „goed op orde”, vertelt de promovenda in een interview met NRC, maar de misleidingsoperaties zijn in de praktijk soms „drijfzand”. Agenten die werken onder dekmantel worstelen met hun identiteiten. Ze balanceren tussen twee werelden. „Neem je samen met de verdachte drugs? Zoen je iemand terwijl je thuis een vrouw hebt? Durf je te liegen over je kinderen?”

Meer gesprekken opnemen

Het oorspronkelijke politieteam Werken onder Dekmantel werd in 2024 opgeheven nadat een ervaren undercoveragent suïcide had gepleegd. Hij was tijdens de heimelijke operatie tegen een drugscrimineel in Zevenbergschen Hoek in de knoop geraakt met zichzelf. Er kwam een nieuw team en de undercoveragenten zouden worden ondersteund door drie begeleiders.

Maar dat aantal was „voor de bühne”, vertelden undercoveragenten aan Naber, en het bleef bij één of twee begeleiders. Die missen soms ook ervaring. Dan vraagt een pas afgestudeerde psychologiestudent aan een politie-infiltrant of-ie zich veilig voelt. „Terwijl de undercoveragent met een web van leugens en bedrog zijn eigen leven op het spel zet en als de dood is ontdekt te worden.”

Als waarborg dringt strafrechtjurist Naber aan op meer dialoog, tussen undercoveragenten onderling en hun begeleiders met het Openbaar Ministerie. Ook pleit ze ervoor om standaard alle, voor bewijsvoering relevante gesprekken tussen agenten en verdachten heimelijk op te nemen en dat wettelijk te verankeren. Met geluids- en/of beeldopnamen zijn rechter en verdediging beter in staat de undercoveroperatie te controleren en de betrouwbaarheid van verklaringen te beoordelen. „Je ziet dat arrondissementen als Amsterdam en Rotterdam met opnames stappen hebben gezet.”

‘Meer waarborgen noodzakelijk’

Dat geldt ook voor de inzet van criminele burgerinfiltranten. Mede op basis van geluidstapes vond de rechter de inzet van een criminele burgerinfiltrant in een onderzoek naar de Hells Angels geoorloofd. Tegelijkertijd hoopt Naber dat er voor „zo’n paardenmiddel strenge waarborgen in de wet worden opgenomen”. Zo vindt ze toestemming van de minister onvoldoende. „Hij is verantwoordelijk. Maar dat is geen waarborg. Hij heeft geen invloed op de undercoveroperatie.”

Bij undercoveroperaties bestaat een groot risico, schrijft de promovenda, dat rechters achteraf onvoldoende kunnen vaststellen hoe grenzen tijdens een operatie zijn verschoven en of misleiding toelaatbaar was. „Het wettelijk verantwoord verloop van operaties is nu nog sterk afhankelijk van de individuele professionaliteit en kwaliteit van betrokkenen, waar een steviger verankerd systeem van waarborgen noodzakelijk is.”

Strafrechtjurist Naber onderzocht de integriteit en beheersbaarheid van undercoverwerk bij de politie en toetste de heimelijke opsporingsmethodes aan het recht op een eerlijk proces en het recht op privacy. Ze analyseerde daarvoor rechterlijke uitspraken, rapporten en beleidsevaluaties en sprak met veertig betrokkenen, onder wie undercoveragenten, advocaten, officieren, rechters en veroordeelden.

Lees ook

Een agent die undercover gaat moet durven liegen. ‘Denken we wel na over de mensen die dat werk doen?’