Stravinsky’s ‘L’histoire du soldat’ uitgevoerd door marionetten is een geweldig idee

Het is 1917. De Russische componist Igor Stravinsky, beroemd geworden met zijn orkestballetten De vuurvogel, Petroesjka en zijn scandaleuze Le Sacre du Printemps, zit in Zwitserland platzak de afloop van de Eerste Wereldoorlog af te wachten. Nieuw werk moet verse inkomsten opleveren maar het muziekleven ligt stil, de bezetting moet doenlijk zijn. Met de Franstalige Zwitserse schrijver Charles-Ferdinand Ramuz maakt Stravinsky een ensemblestuk dat even makkelijk uitvoerbaar als moeilijk rubriceerbaar is. L’histoire du soldat is kleinschalig muziektheater zonder zangers, bedoeld om ‘gelezen, gespeeld en gedanst’ te worden. Het verhaal van de soldaat wordt gedelegeerd aan een verteller, al dan niet in samenspraak met één of meerdere spelers. In 1918 werken aan de première in Lausanne onder leiding van dirigent Ernest Ansermet acteurs en dansers mee.

De tekst is een klassiek verhaal van goed en kwaad. Een soldaat op verlof verkoopt op weg naar huis zijn dierbare viool aan de duivel in ruil voor een boek dat de toekomst voorspelt. Hij wordt schandalig rijk en ongelukkig, mist de viool die natuurlijk zijn ziel is, verscheurt zijn boek, offert zijn rijkdom en gaat weer aan de zwerf. In het tweede deel ontfutselt hij de duivel zijn viool, zijn spel geneest een ziek prinsesje dat de zijne wordt, eind goed al goed – bijna, want op de valreep krijgt het kwaad hem weer te pakken en hobbelt hij alsnog achter de duivel aan.

Genadeloos oorlogsstuk

Misschien moet je er geen psychologie op loslaten, maar dit sprookje is natuurlijk toch een oorlogsstuk. Een happy end had de verleidingskracht van het kwaad te klein gemaakt. De oorlog, daar loopt iedereen net zo achteraan. Daarom is dit toch een genadeloos stuk met de klunzig koddige muziek die het effect van klein en groot verdriet met ironie versterkt. Het ensemble is een ratjetoe. Viool, klarinet, fagot, cornet, trombone, contrabas en slagwerk vormen een dweilorkestje dat ondanks verraderlijk lastige partijen en duizelingwekkende ritmische complexen klinkt alsof het uit de goot is opgevist. De geweldig orkestrerende Stravinsky maakt zich klein en haveloos. Dit is een Götterdämmerung vermomd als komedie.

Geweldig idee hier een marionettenvoorstelling van te maken. De poppen en decors zijn van de befaamde Duitse kunstenaar Georg Baselitz (1938-2026) en de poppenspelers van het Salzburger Marionettentheater staan onder regie van Matthias Bundschuh, eersteklas begeleid door een ensemble met stervioliste Isabelle Faust. Acteur-zanger Dominique Horwitz is een schitterende verteller.

Ik zag de vorig jaar voor de Salzburger Festspiele gemaakte voorstelling in Berlijn en was er kapot van. De verfrommelde marionet is precies wat de personages bij Stravinsky moeten zijn, zo hulpeloos als elk mensenleven waarin het lot aan de touwtjes trekt. De soldaat is een verloren zak botten, de duivel een kwaadaardige schlemiel met gore staart. In combinatie met Stravinsky’s schonkig ontregelde muziekjes – marsje, walsje, tango, ragtime, een zielig koraal – krijgt die geënsceneerde onbeholpenheid een onthutsend effect.

Dinsdag te zien in het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ. Ga kijken, als het nog kan.

https://www.youtube.com/embed/mFgoM1YRelQ