EU heeft opties om het Internationaal Strafhof te beschermen tegen meer sancties van de VS – is ze bereid die in te zetten?

De helft van de achttien rechters van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag moet zich als gevolg van Amerikaanse sancties al maanden in allerlei bochten wringen om een vliegreis te boeken, hun salaris gestort te krijgen of e-mails te ontvangen. Verscheidene medewerkers van het kantoor van de aanklager zitten in eenzelfde situatie.

Deze week meldde persbureau Reuters dat de regering van president Donald Trump zint op sancties tegen de hele organisatie. Bij de VN in New York riep hij dinsdag alle lidstaten op het ICC te verlaten. Trump ziet het hof als een bedreiging voor de nationale veiligheid, ook al zijn de VS geen lid. Het ICC kan echter in principe Amerikanen die internationale misdaden begaan in lidstaten vervolgen als die dat zelf niet doen. Ook is Trump boos over het arrestatiebevel voor de Israëlische premier Benjamin Netanyahu.

Live

Sorry, het lukt niet om de video af te spelen.
of probeer het later nog eens.

Het is Amerikaanse bedrijven verboden diensten te verlenen aan mensen en instanties die op de sanctielijst staan. Doordat veel Europese banken en bedrijven Amerikaanse software en andere dienstverlening gebruiken, raken de sancties ook Europese bedrijven. „Het onderstreept dat het mondiale financiële stelsel te zeer afhankelijk is van de band met Amerikaanse bedrijven”, zegt Antoine Madelin, verbonden aan de Coalition for the International Criminal Court, een groep ngo’s die zich inzet voor het Strafhof.

Voor het Strafhof, dat ruim negenhonderd medewerkers telt uit een honderdtal landen, hebben zulke sancties vergaande gevolgen. De uitbetaling van hun salarissen wordt lastig als er sancties komen tegen de instelling als geheel, maar ook de digitale communicatie, de archivering van processtukken en tal van dagelijkse kantoorhandelingen.

Broeden op tegenacties

Het Strafhof zag de bui al enige tijd hangen en is, met hulp van gastland Nederland, bezig met de overgang naar bedrijven die immuun zijn voor Amerikaanse sancties. Zo verwisselt het Microsoft voor het Duitse Open Desk systeem, dat niet afhankelijk is van Amerikaanse bedrijven.

Nederland en andere EU-lidstaten – alle lid van het Strafhof – zijn ongelukkig met de Amerikaanse opstelling en broeden op tegenacties. „De sleutelvraag is hoe de lidstaten van het ICC zichzelf zien”, zegt Jens Iverson, universitair docent aan het Grotius Centrum van de Universiteit Leiden. „Is het Strafhof alleen maar een leuk symbool dat makkelijk kan worden opgeofferd, of vinden ze het echt belangrijk en zijn ze bereid zich te verweren tegen de intimidatie door de VS? Hoever willen ze gaan om hun eigen soevereiniteit te beschermen?” 

Europese opties

De Europese landen, samen goed voor ongeveer twee derde van het budget van het Strafhof, hebben verschillende opties. Zo is er het blokkeringsstatuut van de EU. Hiermee wil de EU Europese bedrijven beschermen tegen de werking van wetten en voorschriften van derde landen. Die gelden wat de EU betreft niet op haar grondgebied.

„Als de EU haar steun voor het ICC serieus neemt, zou ze dit blokkeringsstatuut onmiddellijk van kracht moeten verklaren”, aldus Zoé Paris, net als Madelin verbonden aan de Coalition for the International Criminal Court. Tegen de Volkskrant zei minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) deze week dat Nederland de Europese Commissie heeft gevraagd het blokkeringsstatuut „klaar te zetten”.

Een woordvoerder van de Europese Commissie zegt dat daarvoor geen formeel verzoek is gekomen. „We richten ons nog steeds op diplomatieke middelen in deze kwestie,” aldus de woordvoerder, die het gebruik van het statuut „de nucleaire optie” noemt.

Aan het instrument kleven ook praktische bezwaren, bleek in 2018 toen Europese staten Iran wilden ontzien na nieuwe Amerikaanse sancties tijdens Trumps eerste termijn. Veel Europese bedrijven deden toch liever geen zaken meer met Iran uit angst dat Washington hun Amerikaanse afzetmarkten zou afsluiten. Nu staan Europese firma’s voor eenzelfde dilemma. „Ik begrijp best dat veel bedrijven zeggen: alles goed en wel, maar ik wil uiteindelijk zaken blijven doen in de VS”, erkent Iverson.

Lees ook

Franse ICC-rechter die door Amerikaanse sancties geen taxi of hotelkamer meer kan afrekenen, vraagt om bescherming Europese burgers en instituties

Een ander middel is het zogenoemde antidwanginstrument, dat de EU kan gebruiken als bedrijven en individuen door derden worden gedwongen tot een ongewenste koers. In het uiterste geval kan de EU dan haar markt deels of geheel afsluiten voor betrokken bedrijven van die derde partij. Iverson acht dit instrument in dit geval nuttiger dan het blokkeringsmechanisme. „Het prettige ervan is dat je het op maat kunt snijden. Je kunt bescheiden beginnen en het tot iets groters uitbouwen als dat nodig is.” Dit instrument is nog nooit gebruikt.

Creatieve oplossingen

Er is ook andere hulp denkbaar. „De lidstaten kunnen het budget fors verhogen, zodat het ICC de salarissen flink vooruit kan betalen”, meent Iverson. „Ook moet men creatief over oplossingen nadenken. Als een Strafhof-medewerker voor onderzoek naar een ander land wil en geen vliegticket kan boeken, kunnen lidstaten zelf een vliegtuig beschikbaar stellen.” Madelin wijst erop dat banken voor sommige getroffen rechters dingen lijken te hebben geregeld. Volgens de Franse ICC-rechter Nicolas Guillou, ook getroffen door sancties, kan hij binnen Nederland het Ideal-betalingssysteem nog gebruiken.

Maar in het algemeen wachten banken volgens Madelin op een Europees besluit, dat tot dusver uitblijft. „Mijn indruk is dat sommige staten het wel best vinden zo en liever een duidelijke beslissing over deze gevoelige zaak vermijden.”

Het uitblijven van een krachtig Europees antwoord stimuleert de regering-Trump vermoedelijk haar strijd tegen het Strafhof op te voeren. Volgens Iverson hadden de EU en vooral gastland Nederland zich al veel eerder schrap moeten zetten, om de schade te beperken. In een recent artikel over de kwestie haalt hij een vaak aan Lenin toegeschreven uitspraak aan. „Je tast de zaak af met bajonetten. Als je op papperigheid stuit, duw je door. Als je op staal stuit, trek je je terug.” Trump stuitte tot dusverre op papperigheid, stelt Iverson, en duwt dus door.

Lees ook

Jetten: ‘Alle diplomatieke middelen ingezet’ om sancties van VS tegen Strafhof te voorkomen