De VN erkenden slavernij als ‘ernstigste misdaad tegen de menselijkheid’. En nu?

123 van de 193 lidstaten van de Verenigde Naties stemden in maart in met de resolutie die de ultieme erkenning gaf voor de misdadigheid van de transatlantische slavernij. Bij nazaten van tot slaafgemaakten wordt het gewicht van die beslissing een half jaar later nog steeds gevoeld. ‘Dankzij deze resolutie hoeven we nooit meer iets te bewijzen’, zei de Afro-Amerikaanse artiest Kim Poole eerder deze maand, tijdens een online bijeenkomst over de resolutie. ‘Wat een ongelofelijk groot privilege.’

Tegelijkertijd was deze resolutie volgens de initiatiefnemers, waarvan Ghana de belangrijkste is, pas het begin. De komende tijd hopen ze binnen de VN steun te vinden voor maatregelen voor herstel en genoegdoening. Hoe groot is de kans dat die steun er komt, tijdens de Algemene Vergadering die deze week plaatsvindt in New York, en waar moet die vandaan komen?

Welke voorstellen liggen op tafel?

Bij de woorden ‘herstel’ en ‘genoegdoening’ wordt al snel gedacht aan ‘herstelbetalingen’, oftewel: aan geld. Maar herstel en genoegdoening omvat meer, zegt Gay McDougall, een Amerikaanse mensenrechtenactivist die zich al jaren voor dit thema inzet. ‘Het gaat ook om erkenning en ervoor zorgen dat de gevolgen van raciale slavernij niet doorwerken in het hier en nu. Dat betekent dat je bestaande structuren moet veranderen, die ervoor zorgen dat mensenrechtenschendingen steeds weer terugkeren.’

De pleitbezorgers van herstel vragen daarom niet alleen om excuses van de landen die een rol speelden in de slavernijgeschiedenis. Ze pleiten ook voor evenredige vertegenwoordiging van niet-westerse landen in internationale instituten, zoals de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties en de Wereldbank. En ze eisen een schadevergoeding voor Afrikanen en mensen van Afrikaanse afkomst wier familie te lijden had onder de transatlantische slavenhandel.

Ook pleiten de landen voor het openstellen van koloniale archieven, de teruggave van geroofd cultureel erfgoed, extra geld voor klimaatadaptatie en technologische innovatie voor landen die ooit zijn gekoloniseerd en steun voor de dekolonisatie van gebieden die nog altijd onder Amerikaans of Europees bestuur vallen, zoals de Britse Falklandeilanden en het Nederlandse Sint-Maarten. En misschien wel het meest verstrekkend: de landen eisen een oplossing voor de enorme schuldenlast waarmee oud-koloniën na de dekolonisatie werden opgezadeld.

Zijn dit nieuwe eisen?

Nee, veel van de voorstellen werden al gedaan tijdens de Abuja-conferentie in 1993 en bekrachtigd met de Durban-verklaring uit 2001. Wat de resolutie uit maart desondanks historisch maakte, was het woord ‘ernstigste’ in de tekst, legt de Zimbabwaanse historicus Panashe Chigumadzi eerder deze maand uit, tijdens de online bijeenkomst over de resolutie. ‘Het gaat uit van het idee dat de raciale slavenhandel de wereld zoals wij die kennen vormde en de kiem legde voor alle latere misdaden tegen de menselijkheid, zoals apartheid en de opkomst van fascisme.’

Ook is dit de eerste resolutie die zich baseert op Afrikaanse jurisprudentie die teruggaat tot de 13de eeuw. ‘Het Westen heeft altijd gezegd: slavernij is onder onze hedendaagse standaarden misdadig, maar destijds was er geen internationale wetgeving die het verbood. Maar wat een misdaad is en wie dat bepaalt, is ook een strijd.’ Het Malinese koninkrijk nam in de 13de eeuw al een grondwet aan die tot slaafgemaakten wel recht gaf op ‘lichamelijke integriteit’. ‘In deze resolutie is dat eindelijk erkend.’

Staat de hele wereld achter de VN-resolutie?

Bij de VN-stemming over Oekraïne en Gaza was de afgelopen jaren al een tweedeling te zien tussen het Westen en het Mondiale Zuiden. Diezelfde verdeeldheid was te zien bij de stemming over de transatlantische slavernij in maart. Alle ja-stemmen kwamen uit Zuid-Amerika, Azië en Afrika, met Servië als eenzame uitzondering. De Verenigde Staten, Israël en Argentinië stemden tegen de resolutie. 52 landen, waaronder Groot-Brittannië, alle EU-lidstaten, Australië, Japan en Canada, onthielden zich van stemming. Zij zeiden geen hiërarchie te willen aanbrengen in misdaden tegen de menselijkheid.

Of het momentum deze week in New York wordt benut, zal vooral afhangen van de groep onthouders, zegt Karim Soumana, projectdirecteur Wereldorde en Vredesstichting bij de gerenommeerde denktank de International Crisis Group. ‘Deze Amerikaanse regering zal tot geen enkel gesprek over slavernij te bewegen zijn. Maar Europese landen zijn opgeschoven: bij eerdere resoluties stemden ze altijd tegen, nu onthielden ze zich van stemming. Dat laat zien dat ze in ieder geval open staan voor een gesprek.’

Welke landen lopen voorop?

Frankrijk lijkt echt wakker te zijn geschud door de resolutie, zegt Pierre-Yves Bocquet, adjunct-directeur van de Franse Stichting voor de Herinnering van Slavernij, die de Franse regering adviseert. ‘President Emmanuel Macron was niet bepaald blij toen hij na afloop van de stemming merkte hoeveel tractie de stemming wereldwijd kreeg. Europa trof zichzelf geïsoleerd aan, tussen de meerderheid van de wereld en het kamp van de Verenigde Staten en Israël, landen waarvan het steeds verder wegdrijft. Terwijl het in deze veranderende wereldorde juist behoefte heeft aan nieuwe bondgenoten in het Mondiale Zuiden.’

Macron zette sindsdien een aantal belangrijke stappen. Hij gaf in mei, als eerste Franse president ooit, een toespraak waarin hij het woord ‘herstel’ in de mond nam. Samen met Ghana, dé Afrikaanse pleitbezorger van het herstelrecht, lanceerde het een onderzoek naar mogelijke herstelmaatregelen. Bocquet hoopt dat de Franse regering de Algemene Vergadering aangrijpt om nóg meer handreikingen te doen.

Frankrijk lijkt van alle Europese landen voorlopig dus het meest te bewegen. Nederland is weliswaar voorloper op het gebied van erkenning van het slavernijverleden, omdat het als enige land al formele excuses aanbood, maar sinds maart deed het alleen extra toezeggingen over de teruggave van gestolen artefacten. Datzelfde geldt voor Duitsland en Denemarken. Groot-Brittannië, Spanje, Portugal, de Verenigde Staten, België en Italië, lieten helemaal niets van zich horen.

Worden er op korte termijn doorbraken verwacht?

‘De discussie over herstel en genoegdoening stokt tot nu toe altijd als geld ter sprake komt’, zegt mensenrechtenadvocaat McDougall. ‘Het is een gesprek tussen het deel van de wereld dat de meeste mensen vertegenwoordigt, en het deel dat het meeste geld vertegenwoordigt.’

McDougall was tot voor kort lid van het Comité inzake Uitbanning van Rassendiscriminatie, het onafhankelijk VN-orgaan dat toeziet op de naleving van het VN-verdrag uit 1965 dat alle vormen van discriminatie op basis van ras, nationaliteit, huidskleur of afkomst verbiedt. Dat comité riep de ondertekenaars van het verdrag vorige maand op een eigen plan op te stellen om tot herstel en genoegdoening te komen inzake de transatlantische slavernij.

‘Voor de meeste landen kan zo’n plan voorlopig al bestaan uit laaghangend fruit, zoals excuses of de teruggave van gestolen artefacten, want dat kost hun niets’, zegt McDougall. De mensenrechtenadvocaat denkt alleen niet dat Europa op de korte termijn bereid is stappen te zetten op het gebied van herstelbetalingen of schuldenverlichting. ‘Er zijn wel een aantal landen dat luistert en voorzichtig aftast hoe ver ze zouden moeten gaan.’

McDougall raakt niet ontmoedigd door de Europese terughoudendheid en de totale onverschilligheid van haar eigen land, de VS. ‘Als eisers weten we onszelf steeds beter te organiseren. En wij mensen van Afrikaanse afkomst geven niet zomaar op. We wachten al vijf eeuwen op genoegdoening. Dus we weten dat dit een gesprek van de lange adem is.’