Consumentenstichting start massaclaim tegen Fortnite wegens manipulatieve verkooptechnieken: ‘Je bent gefortnaaid’

‘Heb jij gefortnite? Dan ben je gefortnaaid’, schrijft Stichting Massaschade & Consument (SMC) op de website over de massaclaim tegen Epic Games. ‘Je speelde Fortnite. En Fortnite speelde met jou.’

De actie van SMC gaat over de manier waarop Epic Games spelers, specifiek ‘iedereen die voor zijn 21ste Fortnite speelde’, aanzette om spullen te kopen binnen Fortnite. Omdat het een gratis game is, berust het verdienmodel van Fortnite op de verkoop van onder meer kleding, dansjes en wapens voor de avatars van spelers. Aankopen kunnen in de Fortnite Item Shop worden gedaan met ‘V-Bucks’. Deze virtuele valuta verkrijgen spelers via de Item Shop zelf, of door cadeaukaarten uit bijvoorbeeld de supermarkt te verzilveren.

Epic Games, gevestigd in de Verenigde Staten, bracht Fortnite in 2017 uit. Het populairste onderdeel van de game is de ‘Battle Royale’-modus: de winnaar is de laatste speler die na een cartooneske schietsimulatie als laatste in leven is. Wereldwijd spelen maandelijks 110 tot 120 miljoen spelers Fortnite. Het spel is de grootste inkomstenbron van Epic Games, dat in 2025 een totale jaaromzet had van 5,29 miljard euro.

Onder druk

Volgens SMC richtte Epic Games deze digitale marktplaats zo in om jongeren ‘onder druk te zetten’ hun V-Bucks uit te geven. Zo kregen artikelen in de Item Shop aflopende timers die ‘niet klopten’, schrijft SMC, waardoor de digitale objecten artificieel schaars leken en spelers werden aangezet tot impulsieve aankopen. Ook bekritiseert SMC de felgele ‘Get It Now’-knoppen en meldingen die spelers erop attenderen dat een artikel tijdelijk beschikbaar is gekomen in de Item Shop.

Dit soort ontwerpen worden ook wel ‘dark patterns’ genoemd. Ze zijn verwerkt in sociale media en webwinkels zoals Temu, Amazon en de TikTok Shop. Ook die liggen onder vuur vanwege vermeende manipulatieve verkooptechnieken zoals ‘Koop nu’-knoppen en ‘tijdelijke’ aanbiedingen die artificiële schaarste creëren. De Europese Commissie legde Temu in mei dit jaar een boete op van 200 miljoen euro wegens het verkopen van gevaarlijke producten en het misleidende ontwerp voor aanbevelingen van producten.

Fortnite is daarnaast niet de enige populaire gratis game die wordt bekritiseerd om zijn ‘alternatieve’ verdienmodellen. Zo verkopen games als Apex Legends (wereldwijd twintig miljoen spelers per maand) en Counter-Strike 2 (1,4 miljoen per maand) zogeheten ‘loot boxes’: virtuele schatkisten die hun inhoud tonen aan spelers via een ‘fruitmachine’-animatie. Een boete die de Kansspelautoriteit hiervoor uitdeelde aan Electronic Arts, maker van de serie voetbalgames FIFA (nu EA FC), werd door een rechter geblokkeerd, omdat de loot boxes in dat spel niet gelden als ‘zelfstandig kansspel’.

Boete

Wel kreeg Epic Games in 2024 al een boete van 1,125 miljoen euro van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) wegens ‘oneerlijke handelspraktijken gericht op kinderen’ in Fortnite. Ook bij deze zaak speelden dark patterns zoals misleidende timers en invasieve reclames al een rol. Epic Games diende een bezwaar in tegen de boete, maar dat werd begin dit jaar verworpen door een rechter in Rotterdam.

Volgens Stichting Massaschade & Consument ging deze boete voor Epic Games niet ver genoeg: 1,125 miljoen euro is volgens de stichting ‘een fractie van wat het bedrijf in Nederland aan Fortnite verdiende’. Precieze cijfers over de inkomsten van Epic Games in Nederland zijn niet bekend. Als het bedrijf geen verandering aanbrengt in het ontwerp van de Fortnite Item Shop, zal SMC de zaak aan de rechter voorleggen.

De stichting zal daarbij eisen dat de gameontwikkelaar ‘terugbetaalt wat kinderen en jongvolwassenen onder druk hebben uitgegeven’ en dat misleide spelers een schadevergoeding krijgen. Bij elkaar zou het volgens SMC om meer dan 100 miljoen euro gaan.

Een woordvoerder van Epic Games stelt dat het bedrijf ouders ‘beschermingsmaatregelen en tools’ biedt waarmee ze kunnen bepalen hoe hun kind aankopen doet. ‘Ouders kunnen een pincode vereisen voor aankopen met echt geld, en spelers jonger dan 18 jaar kunnen in Nederland geen items zien of kopen die korter dan 48 uur in de Item Shop beschikbaar zijn.’

Slagingskans

Heeft deze massaclaim kans van slagen? Volgens Gerrit-Jan Zwenne, hoogleraar privacyrecht aan de Universiteit Leiden en de Open Universiteit, is het voor SMC gunstig dat de ACM in het verleden al een boete heeft uitgedeeld voor de manipulatieve verkooptechnieken. ‘Dat maakt de zaak kansrijker, omdat er al veel feitenonderzoek is gedaan.’

Wel moet SMC volgens Zwenne nog aan de rechter kunnen aantonen dat het een betrouwbare partij is om de achterban van gedupeerden te vertegenwoordigen. In de praktijk betekent dit onder meer dat SMC genoeg aanmeldingen moet verzamelen voor de collectieve actie in verhouding tot het totaal aantal vermeende gedupeerden.

Daarnaast zijn massaclaims ‘zaken van de lange adem’, aldus Zwenne. Als advocaat vertegenwoordigt hij een stichting die een massaclaim voert tegen Meta, het moederbedrijf van Facebook.

Er zit vaak een financier achter een massaclaim, die daarvoor een deel van de eventuele totale opbrengst terugkrijgt. ‘Om die financiering uit te putten, vertragen bedrijven in massaclaims vaak de procedures.’ Mede daardoor loopt de massaclaim tegen Meta al zes jaar. Omdat massaclaims zo lang kunnen duren, en ze überhaupt pas sinds 2020 mogelijk zijn in Nederland, zijn veel van de bekendste massaclaims nog niet afgerond.