De handtas van koningin Elizabeth als symbool van monarchie en democratie

Deze zomer heb ik gesmuld van drie geweldige dagboeken: Naar de wereld, in de wereld, uit de wereld van Cees Nooteboom, Enough Said van de Britse toneelschrijver Alan Bennett (The History Boys) en Het raadsel van de anderen van Benno Barnard.

Anders dan bij de eerste twee schrijvers, die je vooral meedelen wat ze meemaken – Nooteboom met veel ergernis, Bennett met een ironisch gevoel voor de betrekkelijkheid van alles – staan de dagboeken van Barnard vol kleine essays over het leven, de liefde en de literatuur. Zijn dagelijkse bestaan lijkt, op het uitlaten van de hond, lezen en het minnekozen van zijn vrouw na, bijna geheel om dat dagboek te draaien. Dat ritme wordt alleen verstoord door zijn schaarse reizen naar het buitenland en de behandeling van zijn hart- en prostaatproblemen waarvan hij op komische manier verslag doet.

In zijn kindertijd in de jaren vijftig woonde Barnard (Amsterdam, 1953) een paar jaar met zijn ouders in Engeland. Het had zo’n indruk gemaakt dat hij in 2016 vanuit België opnieuw de oversteek waagde en in het dorp Brede in East-Sussex ging wonen.

In zijn dagboeken sleurt hij je voortdurend het platteland op. Hij voert je mee naar dorpsfeesten en etentjes bij excentrieke buren en vrienden. En in het dorpshuis speelt hij scrabble met bejaarde dames. Tussendoor lees je soms briljante waarnemingen en gedachten, zoals over ‘onechte mensen’: „Onechte mensen bestaan uit een massa geleuter, afkomstig van sociale media, onechte mensen zijn als plaatjes, geknipt uit een tijdschrift.”

Ook haalt Barnard herinneringen op aan Lviv, Krakau, Warschau en Boedapest, waaruit zijn andere liefde blijkt: die voor het vooroorlogse Midden- en Oost-Europa en met name het Habsburgse rijk. Hij beaamt daarmee het gelijk van de Hongaarse schrijver Péter Nádas, die beweerde dat „de Europeanen in het oosten veel meer weten over het lijden dan wij”.

Een vermakelijke herinnering is die aan zijn vroegere leraar Duits op het gymnasium in Arnhem, die hem opzoekt als hij ergens een lezing geeft. Die leraar, bijgenaamd Bulletje, bekent hem nooit Duits te hebben gestudeerd, maar slechts een Mulo-diploma te hebben en een paar cursussen Duits te hebben gevolgd om vervolgens een baan op dat gymnasium te krijgen. Zijn hele schoolcarrière verkeerde hij in de stress omdat hij zijn leerlingen voor moest zien te blijven.

Toch staat de Engelse cultuur bij Barnard op de eerste plaats. Hij houdt van de „georganiseerde religie” van een Anglicaanse kerkdienst, ontdekt na een aanvankelijke afwijzing het genie van Virginia Woolf en smult van de rijke taal in J.M. Barries Peter Pan. En wanneer koningin Elizabeth II in een filmpje, gemaakt ter gelegenheid van haar regeringsjubileum, de beer Paddington op de thee krijgt en ineens een sandwich met marmelade uit haar tas tovert, merkt hij op: „Ja, uit die handtas komt het wonder van tegelijkertijd koningsgezind en democratisch zijn tevoorschijn en als zodanig is de handtas van Elizabeth belangrijker dan het atoomkoffertje van Biden”.