Kabinet wil ambtenaren snoeien, maar moet dan wel ‘moeilijke politieke keuzes’ maken, ziet de Algemene Rekenkamer

Het kabinet-Jetten weet het zeker: met een kleinere overheid kan efficiënter worden gewerkt. Dat betekent minder ambtenaren in de Haagse torens én investeren in AI om tijdrovende taken op te vangen. Uiteindelijk wil het kabinet hiermee 3,4 miljard euro bezuinigen.

Maar hóé het dit alles wil verwezenlijken, is nog hoogst onduidelijk, zo schrijft de Algemene Rekenkamer dinsdagmiddag in een jaarlijkse brief aan de Tweede Kamer. De bedragen werden wel al onderverdeeld per ministerie, een verder plan ontbreekt.

Minister-president Rob Jetten (D66) moet vanwege de hoogte van het bedrag „moeilijke politieke keuzes” maken, wil deze bezuinigingsronde slagen. „Alleen de miljarden verdelen, dat is geen prestatie, hè?”, zegt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer in Den Haag, in het kantoor van de onafhankelijke organisatie die controleert hoe de rijksoverheid met publiek geld omgaat. Zonder plan gaat de bezuiniging ten koste van de dienstverlening aan burgers, waarschuwt Duisenberg.

Het kabinet-Jetten is ambitieus. Zo wil het het stikstofprobleem oplossen, jaarlijks honderdduizend woningen bouwen en fors investeren in de krijgsmacht. Deze ambities wil het kabinet realiseren met mínder ambtenaren. „Het kabinet moet beslissen met welk beleid het wil stoppen, waar het mee doorgaat met mindere kwaliteit én waar het efficiënter kan met behoud van kwaliteit, door inzet van bijvoorbeeld AI”, vertelt Duisenberg. Op alle drie de vlakken moet het kabinet stappen zetten, wil het de 3,4 miljard euro ophalen. 

Algemene Politieke Beschouwingen

Met belangstelling wacht Duisenberg op de „concrete plannen”, die volgens hem ook duidelijkheid moeten geven over hoeveel fte’s worden geschrapt per ministerie en welke taken ministeries afstoten. Het kabinet belooft die komende maand te presenteren, zo liet Jetten weten tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen afgelopen week. 

Live

Sorry, het lukt niet om de video af te spelen.
of probeer het later nog eens.

Die 3,4 miljard euro bestaat uit diverse ingeboekte bezuinigingen. Zo stond al in het coalitieakkoord dat 1,4 miljard euro zou worden bespaard op de ambtenarij. Op Prinsjesdag presenteerde het kabinet de begroting voor komend jaar met extra bezuinigingsplannen die oplopen tot 1 miljard in 2035. En ook de bezuiniging van het kabinet-Schoof van 1 miljard euro staat nog in de boeken.

Ter vergelijking: dat is meer dan de bezuinigingen op het sociale vangnet voor komende jaren – na het schrappen en uitstellen daarvan in de Miljoenennota, wil het kabinet komende jaren nog 3 miljard euro op het vangnet besparen. Daarvoor heeft het kabinet overigens nog altijd niet voldoende steun gevonden.

Lees ook

De oppositie wil dat premier Jetten kíést – maar die heeft daar de politieke ruimte niet voor, blijkt na twee dagen Algemene Politieke Beschouwingen

Kaasschaafmethode

Sinds 2021 is het aantal medewerkers bij de rijksoverheid toegenomen met 22 procent. Veel te veel, vond het kabinet-Schoof al. Het zou daarom 1 miljard bezuinigen op de ambtenarij, maar dat bleek vooral een ‘kaasschaafmethode’: ieder ministerie hoestte een aantal miljoenen op om aan de bezuinigingsdoelen te voldoen, terwijl een duidelijke visie ontbrak. 

Ook zouden de uitvoeringsorganisaties buiten schot blijven, maar, zo analyseerde NRC, dat bleek uiteindelijk niet het geval. Onder andere de DJI, de uitvoeringsorganisatie van het gevangeniswezen, moest bezuinigen, terwijl het al met grote personeelstekorten kampte. Bovendien resulteerden de bezuinigingen van het kabinet-Schoof niet in een vereenvoudiging van het werk of een daling van het aantal rijksambtenaren, schreef de Algemene Rekenkamer afgelopen mei. 

Nu laat het kabinet weten een duidelijker plan op te stellen om de overheid efficiënter te laten werken, onder de noemer ‘slagvaardige overheid’. Er is zelfs een taskforce in het leven geroepen, waarbij een aantal ministers gezamenlijk de bezuinigingen moet vormgeven, gecoördineerd door staatssecretaris Eric van der Burg (Binnenlandse Zaken, Koninkrijksrelaties en slagvaardige overheid, VVD) en onder leiding van de premier.

Slechte trackrecord

Hoognodig, vindt Duisenberg. De doelen van zowel het huidige als voorgaande kabinet halen, vereist „heel hard werken” en „ons trackrecord op besparen is niet goed”, zegt hij, doelend op de bezuinigingen van onder andere het kabinet-Schoof. Met alleen de ‘kaasschaaf’ gaat het niet lukken, denkt de president van de Algemene Rekenkamer.

Den Haag wil regels versimpelen teneinde het beleid beter uitvoerbaar en goedkoper te maken. „Neem het belastingstelsel, dat eenvoudiger moet. Wélke fiscale aftrekposten ga je dan schrappen? In zo’n discussie kun je niets taboe verklaren”, waarschuwt Duisenberg. De VVD wil bijvoorbeeld absoluut niet tornen aan de hypotheekrenteaftrek. Een fiscale aftrekpost waardoor de staat in 2025 zo’n 11 miljard euro aan inkomsten miste. De Rekenkamer geeft nog maar eens aan dat het schrappen van zulke en andere fiscale voordelen jaarlijks 35 miljard euro kan opleveren. 

Ook valt het de Rekenkamerpresident op dat het kabinet AI noemt als instrument waarmee de overheid met minder ambtenaren af zou kunnen. Maar tegelijkertijd werden extra investeringen in ict niet voorzien in de begroting.

In de jaarlijkse brief over de begroting besteedt de Rekenkamer ook aandacht aan andere risico’s. Zo waarschuwt Duisenberg dat de overheid mogelijk inefficiënt geld uitgeeft aan Defensie en Landbouw, omdat op die ministeries in korte tijd grote extra bedragen werden bijgeboekt. Daarnaast staat nog altijd een bezuiniging op de afdrachten aan de Europese Unie in de boeken van 1,6 miljard euro per 2028, terwijl die vanaf 2028 juist 3,4 miljard hoger kunnen uitvallen. Ook raken de klimaatdoelen uit zicht, worden de doelen voor waterkwaliteit niet gehaald en loopt de strafrechtketen vast.

In begrotingen moeten niet alleen ambities staan, maar ook concrete uitkomsten, zegt Duisenberg. De Rekenkamer betwijfelt dan ook of het streven van het kabinet daadwerkelijk de gewenste resultaten gaat opleveren.

Lees ook

Rekenkamerchef: ‘Het kabinet heeft veel minder resultaat laten zien dan vooraf was bedacht. Daarom zijn we wel een beetje teleurgesteld’