Geen liefde, maar harde machtspolitiek: Canada past perfect bij de nieuwe strategie van Ursula von der Leyen

Europese waarden en idealen, wat zijn dat eigenlijk? Ursula von der Leyen begint er woensdag keer op keer over in haar State of the European Union. Maar de afgeladen zaal van het Europees Parlement in Straatsburg krijgt van haar alleen te horen wie die Europese waarden níét delen.

En dat is een lange lijst. De Hongaarse oud-premier Viktor Orbán bijvoorbeeld, al noemt ze hem niet bij naam, die dit jaar na verloren verkiezingen het veld ruimde. Of de Serviërs die oorlogsmisdadiger Ratko Mladic onlangs een begrafenis met alle denkbare toeters en bellen gunden. Reactionaire krachten die vrouwenrechten willen inperken.

Die dus allemaal niet, zegt Von der Leyen. „Of het nu de ultranationalisten, de anti-Europeanen of de Russische inmenging of desinformatie zijn, de namen verschillen misschien, maar hun doel is hetzelfde. Ze verachten onze waarden en ze willen onze Europese eenheid verbrijzelen.”

Maar een eigen invulling van die Europese waarden komt er niet. In haar eerdere toespraken over de stand van de unie schetste Von der Leyen, Commissievoorzitter sinds 2019, het ene na het andere vergezicht. Ze kondigde grote klimaatplannen aan. Ze sprak over antiracisme en gelijkheid. Ze prees Europa aan als een continent dat er niet voor terugdeinsde om wereldwijd voorop te lopen met het reguleren van nieuwe technologie en het beschermen van milieu en mensenrechten.

Zulk idealisme is dit jaar ver te zoeken. In deze „koele, broze” en „openlijk vijandige” wereld moet Europa in de eerste plaats voor zichzelf opkomen, vindt Von der Leyen. „Alleen Europa kan de Europeanen echte soevereiniteit bieden”, houdt ze haar publiek voor: haar team van Eurocommissarissen, de honderden Europarlementariërs in de zaal en haar eregast, de Canadese premier Mark Carney. Die wordt getrakteerd op een langdurig applaus.

Gedeelde zakelijke belangen

Carneys Canada is het levende bewijs van de Europese strategie die Von der Leyen voor ogen heeft. Het gonst van de geruchten over een ongekend hechte samenwerking tussen de twee leiders, sinds Canada in een hevige handelsoorlog is getuimeld met de Verenigde Staten onder Donald Trump. Premier Carney aast sindsdien op de hand van Brussel.

Live

Sorry, het lukt niet om de video af te spelen.
of probeer het later nog eens.

Von der Leyen heeft daar ook baat bij. Ze wil de relatie „naar het hoogste niveau mogelijk” tillen en het land zelfs de kans geven ‘geassocieerd lid’ van de EU te worden, kondigt ze aan. Carney hoort het glunderend aan op de eerste rij.

De Canadese journalisten op de tribune kijken intussen verbaasd op. De Canadese regering had de verwachtingen van de samenwerking de afgelopen dagen juist teruggeschroefd. Maar Von der Leyen laat alle twijfels varen: „We delen één oceaan, één stel waarden, één manier om naar de wereld te kijken.”

Toch is ook deze innige relatie er niet zozeer een van gedeelde waarden als wel van gedeelde belangen. De handelsruzie met Trump is een dreun voor de Canadese economie. Carney weet dat. Om weg te bewegen van die afhankelijkheid van de VS wil hij van zijn land een exportreus maken voor olie en gas. De EU is juist naarstig op zoek naar extra energiebronnen, ook al moet het daarvoor wel slikken dat Canada zijn fossiele productie flink zal verhogen.

Een aantal Europese regeringen liet de afgelopen dagen al merken dat een semi-lidmaatschap voor Canada onhaalbaar is. Tien jaar nadat Canada een handelsverdag met de EU (CETA) ondertekende, hebben tien EU-landen het verdrag nog niet geratificeerd. Canadese boeren klagen op hun beurt dat ze hun rundvlees niet aan Europese supermarkten mogen verkopen. Carney haalt ook de banden met China aan – zo stelde Canada onlangs zijn markt een beetje meer open voor Chinese elektrische auto’s – terwijl Brussel de toon richting Beijing de laatste tijd fors aanscherpt.

Een volledig geïntegreerde vrije markt ligt dan ook niet voor de hand. Waarschijnlijker is dat Canada, in ruil voor harde dollars, toegang krijgt tot delen van de Europese markt, tot onderzoeksprogramma’s en tot Europese leningen, bijvoorbeeld om zijn fossiele infrastructuur uit te bouwen. Von der Leyen noemt in haar toespraak ook tech, essentiële grondstoffen en de veiligheid van het Poolgebied als concrete samenwerkingsgebieden. Daar valt voor beide leiders veel te halen.

Lees ook

Waarom wil premier Carney een ‘unieke alliantie’ tussen Canada en de EU?

Pragmatische houding

De pragmatische houding van Von der Leyen, die in haar hele toespraak terugkomt, is een strategische keuze. In het Europees Parlement moet ze met toenemende regelmaat meerderheden voor haar plannen buiten de gebaande paden van het midden bijeen scharrelen, met radicaal-rechts en uiterst-rechts. Daar heeft niemand een boodschap aan het aloude EU-ideaal van een ‘ever closer union’, een steeds hechter verbond.

De verdeeldheid over klimaat, over migratie, over Big Tech in de zaal is groot. Als Von der Leyen de steun voor haar Commissie wil behouden, moet ze deze brede waaier aan partijen verenigen. Dat probeert ze dan ook, zonder een kant te kiezen en met een waslijst aan ideeën om iedereen tevreden te houden.

Ze wil na deze hete zomer de klimaatdoelen in stand houden, zegt ze, want ook dat is in het belang van Europa’s soevereiniteit. Ze roemt de strikte Europese wetgeving voor kunstmatige intelligentie, nu AI-pioniers wereldwijd overal aan de bel trekken, maar vindt ook dat Europa de mogelijkheden van AI volop moet benutten. Ze pleit voor noodwetgeving om een herhaling van de migratiecrisis van Ceuta te voorkomen en voor minder regels en lagere energiekosten. Haar meest concrete voorstel volgt aan het eind: een kinderslot – tot 13 jaar – op sociale media.

Veel Europarlementariërs schuiven al even in hun stoel als Von der Leyens toespraak er na één uur en tien minuten op zit. „Bedankt voor uw geduld”, zegt ze tot besluit, terwijl het merendeel van de parlementariërs gaat staan voor een laatste applaus. De eerste die naar haar toeloopt, is een breed lachende Mark Carney.

Lees ook

Europese Commissie wil een harde leeftijdsgrens voor kinderen op sociale media: 13 jaar