Nieuwe koers Groninger Museum: weg van de blockbusters, terug naar het experiment

Direct aan het begin van het gesprek, bij de vrolijk gekleurde trap van architect Alessandro Mendini, zegt Roos Gortzak het voor de eerste keer: „De Groningers hebben lef en moed.” Waarmee ze maar wil zeggen: in Groningen heeft men geen probleem met experimenten en nieuwe perspectieven. Vroeger niet en nu ook niet, nu zij als artistiek directeur van het Groninger Museum dit weekend haar nieuwe opstelling aan het publiek zal laten zien.

In een fiks tempo daalt Gortzak de gekleurde trap af en begint haar rondleiding door de museumzalen. IJverig bouwende medewerkers leggen de laatste hand aan de vier exposities die komende maanden dit „nieuwe hoofdstuk” van het museum moeten gaan uitdragen. Zelfs de geur van frisse muurverf blijkt de plannen van Gortzak kracht bij te moeten zetten. Want, zo legt ze uit, de muren van het museum zijn weer in hun oorspronkelijke kleur geverfd, en dat is geen gewone opfrisbeurt, dat is een statement.

Gortzak, sinds februari 2025 artistiek directeur, wil met haar nieuwe opstelling namelijk precies dat: terug naar het gevoel van 1994, het laatste jaar van museumdirecteur Frans Haks (1938-2006), toen het nieuwe Groninger Museum van architect Mendini opende met een gebouw als een vrolijk gekleurde blokkendoos, waarin de vormen dwars door elkaar leken te buitelen. Vanwege dat experiment waren alle ogen ineens op Groningen gericht, zegt ze. Eerder had Groningen die durf ook al, toen Kunstkring De Ploeg begin 20ste eeuw de bestaande kunstopvattingen „omploegde”.

Hoe aanstekelijk het ook klinkt, het nieuwe plan is wel „geboren uit noodzaak”, zoals Gortzak het zelf omschrijft. ‘Wanbestuur’, ‘crisis’, ‘op de rand van de afgrond’, zo klonken de sombere koppen over het Groninger Museum in de regionale media afgelopen winter. Een uitgelekt vertrouwelijk rapport van adviesbureau Berenschot over het beleid sinds 2022 was de aanleiding: het museum miste een „duidelijke artistieke koers”, had te kampen met flinke financiële problemen, zou zonder een extra financiële injectie van de gemeente het jaar 2027 niet eens meer halen.

In de felle discussie die in de regionale media ontbrandde kregen niet alleen vorige besturen, maar ook de nieuwe leiding kritiek. Om financieel gezond te blijven zou het museum jaarlijks minstens 200.000 bezoekers binnen moeten krijgen. Maar de keuzes van Gortzak, tot 2025 directeur van de Vleeshal (centrum voor hedendaagse kunst) in Middelburg, zouden volgens sommige critici weleens „te elitair” kunnen zijn om het gewenste bezoekersaantal binnen te krijgen.

Jong en experimenteel

Precies vanwege die discussies is haar artistieke plan toch nog verrassend te noemen. Want de nieuwe koers waarmee Gortzak alle ogen weer op Groningen wil richten, wijst nadrukkelijk de blockbusters voor een groot publiek af – de ingekochte rondreizende exposities, zoals over David Bowie of The Rolling Stones, waarmee het museum in voorafgaande jaren probeerde zijn inkomsten te verhogen. In plaats daarvan zet het in op hedendaagse kunst, liefst jong en experimenteel, die de grote vragen van de tijd aan de orde moet stellen. Het plan kreeg de goedkeuring van de gemeente – inclusief de benodigde 1,2 miljoen euro extra subsidie.

Gortzak gaat even zitten in een zaal ontworpen door Studio Job, die ooit bedoeld was voor besloten ontvangsten zoals van The Rotary, en waar ze nu avondopenstellingen voor jongeren willen organiseren. Moeilijk te zeggen waarom het museum in zulk zwaar weer terecht is gekomen, zegt ze. Misschien was het wel júíst vanwege de blockbusters, zegt ze. Rondreizende blockbusters brengen kortstondig veel bezoekers, maar kosten musea vaak miljoenen. Het Groninger Museum staat niet alleen met zijn koerswijziging: veel musea die voor de blockbuster kozen, komen er nu weer op terug; ze willen weer vaker zelf exposities maken.

Ze gaat voor door de eerste nieuwe themaexpositie The Architect & The Housewife. Vragen die hier aan de orde komen zijn: wie mag er bouwen, wie moet er zorgen? Machtsverhoudingen en rolverdelingen zijn volgens Gortzak kwesties die iedereen bezighouden. Het eerste beeld van Nicole Wermers zegt het al, vindt ze: een vrouwenfiguur met daaronder schoonmaakspullen; een schoonmaker is meestal een onzichtbare figuur, maar hier niet.

Kunst kan volgens haar bij dit soort grote vragen inspiratie bieden, zelfs gelukkig maken. „Ik geloof echt in de kracht van kunst”, zegt ze, en wijst op een parfumflacon aan de muur om het te onderstrepen. Pharmacon: cure for all heet het, en is gemaakt door kunstenaar Frances Stark (1967), op wier essay de tentoonstelling is gebaseerd. Het parfum zal ook in de museumwinkel te koop zijn, glundert Gortzak. „Je gaat de wereld niet genezen met zo’n liefdesparfummetje, maar je kan het wel proberen.”

Opvallend veel jonge internationale kunstenaars lopen er door de museumzalen, ook letterlijk is de nieuwe kunst in Groningen leidraad geworden, zegt Gortzak: verschillende kunstenaars hebben objecten uit de museumdepots gekozen om op zaal tussen nieuwe kunst te laten zien. Een vaste opstelling oude kunst is er niet meer, de collectie wordt vermengd met nieuw werk. Zo presenteert Ani Schulze komende maanden haar doorlopende soapopera, The Convent of Pleasure, als eerste van een reeks reacties op het werk van Kunstkring De Ploeg.

Denkt Gortzak dat het daarmee gaat lukken, die wederopstanding van het museum? Ja, zegt ze, want volgens haar is er geen tegenstelling tussen nieuwe kunst en publieksbelangstelling: „Wij proberen heel veel publiek te trekken, maar wel vanuit onze eigen identiteit.” ‘Moge kunst de toekomst regisseren’, stelde Mendini al – en die geest wil Gortzak nu laten voortleven. Ze wijst op Mendini’s trap met de gekleurde steentjes, de durf en de diversiteit ervan. Eigenlijk was die geest er dus al, wil ze nog maar eens zeggen: „De moed om uit te proberen past bij Groningen.”