Leven we aan de rand van ‘collapse’?
Voordat ik bij de uitwegen, oplossingen, nieuwe perspectieven kom, moeten we toch echt eerst even de harde feiten bekijken. Want het was een rare zomer: de smeltende, soms zelfs met dodelijk geweld instortende gletsjers. De bosbranden die inmiddels een vast onderdeel zijn van de vakantiezomer. Oceanen die recordtemperaturen bereiken, rivieren die zo droog stonden dat de „steen van honger” bloot kwam te liggen in de Donau bij Boedapest. De grens van 1,5 graden opwarming is al binnen een paar jaar onomkeerbaar feit, en daar zal het niet bij blijven.
Intussen voltrekt zich een race richting „superintelligentie” zonder vangrails, zonder serieus plan om ecologische schade te beperken, een race die er vooral op lijkt gericht om mensen te vervangen in plaats van te versterken. En dan is er ook nog de erosie van de democratie, vooral evident in de VS maar wie weet hoe snel dat overslaat. De snelheid en de diepte van veranderingen is best overweldigend soms, eerlijk gezegd.
Als het voelt dat alles aan verschuiven en kantelen is, komt dat misschien wel omdat dat zo ís. Dit is namelijk precies het gevoel dat je zou verwachten op het moment dat dynamische, complexe systemen een kantelpunt bereiken, uit een situatie van evenwicht raken, instorten. Ja instorten. Er is een groeiende tak van wetenschap die zich hiermee bezighoudt de laatste jaren: hoe ontstaat maatschappelijke collapse, wat zijn de signalen, wat zijn historisch gezien de gevolgen geweest? De meestgebruikte definitie is: de snelle instorting van een complex menselijk systeem, gekenmerkt door het verlies van overheidscontrole, culturele identiteit en sociale orde.
Het is historisch gezien een normaal stadium in de ontwikkeling van beschavingen, er is altijd leven na de collapse, en er is dus maar weinig reden om aan te nemen dat dit ons nooit kan gebeuren. Volgens collapse-onderzoeker Luke Kemp (Cambridge University) is er een aantal heldere waarschuwingssignalen die in de geschiedenis leidden tot een verschuiving van de orde: extreme economische ongelijkheid, een afnemend vertrouwen in openbare instituties en ernstige milieu- of grondstoffendegradatie. Tsja.
Hoop opgeven
En goed leven in een tijd van collapse is wezenlijk anders dan goed leven in een tijd van relatieve stabiliteit. Andere omstandigheden vragen om een andere houding. Waar ik de afgelopen tien jaar van deze nieuwsbrief vooral een plek wilde maken met nadrukkelijk ruimte voor hoop, weet ik eigenlijk niet meer zo zeker of dat nou de juiste journalistieke houding is voor nu. Eigenlijk denk ik dat dat te blij is voor deze nieuwe fase. Ik werd erover aan het denken gezet door het ontzettend goede, verrassende, levendige boek I eat the stars van Sarah Wilson. Zij schrijft eigenlijk precies over deze vraag: wat is een goed en betekenisvol antwoord op een tijd van collapse? Haar conclusie: het is beter om eerst de hoop op te geven dat het binnen bestaande kaders, binnen huidige paradigma’s kan lukken om uitwegen te verzinnen. Hoop is de laatste jaren te veel verzand in ‘hopium’: verdovend, kalmerend, terwijl dat evident niet genoeg was. Ze schrijft:
Kunnen we, als soort, doorgaan zonder hoop? Of beter: kunnen we, als de hoop weg is, ons vasthouden aan iets anders, iets dat nuttiger en voedender is?
Toen ik mezelf bevrijdde van het getouwtrek tussen wat ik duidelijk zag gebeuren aan de ene kant, en hopium aan de andere kant, viel het me op dat alles wat overbleef… de waarheid was. En ik begon in te zien dat de waarheid ons veel beter vast kan houden.
Als we de hoop loslaten, komt de waarheid op als iets veel stevigers, en levendigers, om een leven op te richten.
Wat zijn die „huidige paradigma’s”? Volgens mij vooral de neiging om alles met economische oplossingen te willen fixen. Neem de belofte van groene groei – die heeft geleid tot te veel groei en te weinig groen, blijkt uit de overduidelijke resultaten tot nu toe. Degrowth dan, ontgroeien? Dat kan alleen met totalitaire maatregelen. De Abundance-beweging, die pleit voor progressieve grote maatschappelijke projecten „aan de aanbodkant van de economie”, dan? Vlammend verhaal maar ze lijken planetaire grenzen voor het gemak totaal te zijn vergeten.
Na een pittig gesprek met de linkse ster-econoom Thomas Piketty deze zomer samen met collega Mark Beunderman over Piketty’s grote plan om de economie binnen planetaire grenzen te brengen en tegelijkertijd de ongelijkheid aan te pakken, weet ik ook niet zeker of dat nou de weg moet zijn. „Fully automated luxury communism” dan maar? Brrrr. De oude gereedschapskist, de taal van de economie en de groei (of tégen die groei), lijkt uitgeput.
Ontkenningsfase
En ik ben zelf ook wel een beetje klaar met de ontkenningsfase. ‘Hopium’ werkt inderdaad verdovend, verslavend en afstompend. De hoop op verandering binnen de huidige economische kaders opgeven, betekent ook ruimte voor het nieuwe, ook al is dat nog niet rijp. Een liminale tijd noemen ze dat dan. Een tussentijd. Denk aan de puberteit: je voelt je echt geen kind meer maar duidelijk ook nog geen volwassene. Of aan een periode van diepe rouw, wanneer je al wel afscheid hebt moeten nemen van een dierbare – maar nog niet weet hoe je verder moet. Uiteindelijk kan dat wel degelijk lukken. Niet omdat de pijn van het verlies kleiner wordt maar pas als je die durft aan te kijken – en dan de kracht vindt om om de pijn heen te groeien.
„Staying with the trouble”, zoals filosoof Donna Harraway het al jaren zegt. Maar er is in zo’n tussentijd historisch gezien ook veel mogelijk. Collapse is het einde van het oude maar het begin van het nieuwe. Er ontstaat ruimte voor écht nieuwe ideeën, écht nieuwe manieren van leven. Hopelijk zitten daar ook manieren bij die symbiotischer, gezelliger en wijzer zijn dan de extractieve en exploitatieve shit van het oude systeem die zo in ons gezicht ontploft de laatste jaren.
In de mooie woorden van ecologisch denker Daniel Christian Wahl in dit interview op We are the regeneration:
In plaats van voortdurend te denken in termen van een transitie naar iets anders – waardoor we maar blijven rennen – zouden we ons moeten afvragen: wat is er al?
Waar wordt al gezorgd, gedeeld, gevoed, geheeld, en gecreëerd als onderdeel van de regeneratieve kracht van het leven? En hoe kunnen wij daaraan bijdragen?
Dat is wat we opnieuw moeten leren zien. Waar gloeien de vonken van regeneratie al, en hoe kunnen we die zuurstof geven zodat het vuur kan oplaaien?
Daarom wil ik jullie vragen om mij te helpen. Samen met jullie – alle 30.000 van jullie als het even kan maar als dit niks voor je is, even goede vrienden als je je uitschrijft – wil ik op zoek gaan naar hoe een betekenisvol antwoord op deze tijd eruit ziet. Hoe zien economie en vooral samenleving eruit ná de collapse van het oude? Wie bouwt al aan de fundamenten van wat erna kan komen? Wie werkt er bijvoorbeeld aan AI die menselijkheid juist versterkt, wie werkt er aan serieuze manieren om weer binnen planetaire grenzen te komen, welke pioniers en gemeenschappen helpen onze democratie, steden en buurten te updaten en weerbaarder te maken voor wat er nu gebeurt?
Ik weet zelf de antwoorden ook niet. Ik zoek op rechts en links en alles ertussenin, al zie ik persoonlijk weinig in het apocalyptische AI-neofascisme dat aan het opkomen is. Ik wil hier daarom nog meer dan voorheen jullie centraal stellen: jullie ideeën, reacties, tips. Ik wil samen met jullie naar events en conferenties gaan waar iets gebéúrt, en ga ook zeker weer zelf samenkomsten organiseren om deze community nieuwe energie te geven.
En bovenal wil ik hier ruimte maken voor jullie initiatieven, projecten, start-ups, publicaties. Wat jullie, en mensen uit jullie netwerk, doen, maken, bouwen, creëren dat ons allemaal kan helpen bij het vinden van betekenis. Op zoek naar wat houvast, richting, waarheid en ja – misschien dan toch – échte hoop die niet ontaardt in hopium.
Maak NRC jouw voorkeursbron op Google
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten. Meer informatie
Mail de redactie
Ziet u een taalfout of een feitelijke onjuistheid?
U kunt ons met dit formulier daarover informeren, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken dan taalfouten of feitelijke onjuistheden worden niet gelezen.