Al vóór een pfas-verbod is duidelijk: het verbod ís geen verbod

Als er niets verandert, zal er binnen twintig jaar te veel pfas in het diepe grondwater zitten. Dat water wordt ook gebruikt voor de productie van drinkwater. De pfas-waarde ligt dan boven de norm die het RIVM adviseert. Daarvoor waarschuwde de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) vorige week.

Dat water is vaak eeuwen geleden in de vorm van regen neergekomen en in de honderden jaren daarna diep in de grond gezuiverd. De waarschuwing van de ILT is de nieuwste in een lange reeks waarschuwingen over pfas.

Of het nu gaat om eieren van hobbykippen, vis uit de Westerschelde of het bloed van zo ongeveer elke Nederlander: keer op keer blijkt dat er te veel pfas in zitten. Pfas is een verzamelnaam voor duizenden chemische stoffen. Ze breken nauwelijks af. Dat maakt ze geschikt voor water- of vetafstotende materialen. Maar deze forever chemicals worden in verband gebracht met kanker, een slechter werkend immuunsysteem en andere gezondheidsrisico's.

Samen met Denemarken, Zweden, Duitsland en Noorwegen diende Nederland een aantal jaar geleden een voorstel in voor een pfas-verbod in de Europese Unie (EU). Daar wordt aan gewerkt, maar zoals met veel EU-besluiten: het duurt lang voordat er een besluit is genomen.

Jaren na het verzoek van onder meer Nederland kwam het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) in maart van dit jaar met het advies om pfas te verbieden. Wel zouden er volgens het ECHA uitzonderingen moeten gelden, als een verbod "meer negatieve dan positieve effecten" heeft.

Volgens Annemarie van Wezel, hoogleraar milieukwaliteit en gezondheid aan de Universiteit Utrecht, heeft de industrie veel invloed op het maken van die uitzonderingen. Vorige maand verscheen een onderzoek waaraan ze heeft meegewerkt naar de invloed van bedrijven op het voorstel voor het pfas-verbod. De conclusie: "De industrie zegt: we zijn wel voor een verbod, maar niet voor een verbod op de stofjes die wij maken, want die zijn onmisbaar."

Ook emeritus hoogleraar toxicologie Jacob de Boer ziet dat het pfas-verbod steeds verder wordt verzwakt. "In de eerste versie stond dat er maar vier uitzonderingen waren. Inmiddels zijn dat er 85. De lobby is heel sterk."

Volgens Van Wezel komt dat omdat bedrijven veel geld hebben om te lobbyen. "Lobbyen is mooi als alle belangen evenredig vertegenwoordigd zijn, maar de inspraak is nu heel onevenredig."

De Boer constateert ook dat er steeds vaker wordt gezegd dat de industrie steeds minder regels moet worden opgelegd, om te kunnen blijven concurreren met bijvoorbeeld China. "De hele atmosfeer is er nu niet naar", zegt hij over een totaal pfas-verbod. "Dat stemt me somber. Aanvankelijk zou er ook een overgangstijd van drie jaar komen, nu wordt al gesproken over een transitietijd van twaalf jaar. En ondertussen worden er steeds meer pfas geproduceerd."

Aan het advies aan de Europese Commissie wordt nog verder gesleuteld. De verwachting is dat het definitieve advies er aan het einde van dit jaar ligt. Dan moet de Europese Commissie nog met een voorstel komen, dat moet worden aangenomen door de lidstaten, waarna er een datum wordt bepaald waarop het verbod in gaat.

Wanneer dat is, is nog niet bekend. Wel is duidelijk dat het verbod nog even op zich laat wachten. Ook is duidelijk dat een verbod niet betekent dat alle pfas worden verboden.

Een gemiste kans, vindt De Boer. Hij wijst op de decennia die het duurt voor er na een verbod geen sporen van een stof meer te vinden zijn. "Neem het bestrijdingsmiddel DDT, dat is al decennia verboden, maar het zit nog volop in moedermelk. Het duurt vijftig tot honderd jaar voor we er geen last meer van hebben."

"Als je niks meer bij maakt, komt alles uiteindelijk in zee terecht en eindigt daar op de bodem", vervolgt hij. "Vervolgens komt er een schone laag sediment overheen. Dan ligt het er nog wel, maar hebben we er geen last meer van. Daar moet je dan wel honderd jaar voor uittrekken. Dat is precies de reden dat we ons er zo druk over maken."