Rond sociale zekerheid gaat de politieke discussie vooral over bezuinigen en veel minder over hervormingen

„Ik word er heel verdrietig van”, zegt Judith Duveen. Vijf leden van de Tweede Kamer luisteren stilletjes op een woensdagavond naar de bestuurder van uitkeringsorganisatie UWV. „Ik zie collega’s van ons geregeld zitten werken met een enorm vel papier en ze tellen letterlijk de dagen terug.” Dat is nodig, legt Duveen uit, om te bepalen wat de eerste werkloosheidsdag is. Alleen precies op die dag mag een uitkering beginnen.

Die eerste dag is slechts een van de veertig aspecten die een rol spelen bij een WW-uitkering. Door de steeds complexere regelgeving moet het UWV veel aanvragen handmatig verwerken. „Het is voor collega’s steeds moeilijker om tijdige, juiste en uitlegbare beslissingen te nemen. (…) En dan is de WW nog een relatief eenvoudige wet”, zegt Duveen tegen de Kamerleden.

Jaarlijks praten de uitvoerders UWV en Sociale Verzekeringsbank de Tweede Kamer bij over de praktische problemen waarmee zij worden geconfronteerd. Een gesprek, zo bleek vorige week, waarin het geen moment over euro’s gaat, maar wel over complexiteit en toekomstbestendigheid. Dat zal op Prinsjesdag en bij de Algemene Politieke Beschouwingen heel anders zijn. Vooral de bezuinigingen van de coalitie zetten de toon, al zijn die voor een groot deel alweer ingetrokken.

Ook in een brief aan de Kamer ter voorbereiding op het gesprek in de Tweede Kamer is het UWV kritisch. Het huidige systeem van arbeidsongeschiktheid (WIA) is „onuitvoerbaar en niet meer uitlegbaar”. Eerder al kwam de Rekenkamer tot vergelijkbare conclusies. Het aantal aanvragen voor een WIA-uitkering nam vorig jaar met een derde toe tot 97.000. Die mensen moeten allemaal wachten tot ze gekeurd kunnen worden. „Zonder extra maatregelen kan het aantal wachtenden in 2030 oplopen tot circa 150.000”, schrijft het UWV.

Constructieve gesprekken ver weg

Hans Vijlbrief (D66) had eerder dit jaar evenmin weinig behoefte om de problemen te relativeren, al was hij nog maar net minister van Sociale Zaken. In maart benadrukte hij in zijn eerste grote Kamerdebat dat de wachttijd voor een WIA-keuring inmiddels zes maanden was, terwijl de wettelijke termijn zestien weken is. Maar liefst 40.000 mensen stonden in de wacht. „Ik ga niet een minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn die dit verder uit de hand laat lopen”, waarschuwde Vijlbrief de Kamer. „Ik ben oud genoeg om me het begin van de jaren negentig te herinneren, toen de WAO ontplofte.”

Een half jaar na dat debat is het politieke klimaat om constructief over vereenvoudiging en hervorming te gaan praten alleen maar verslechterd, ondanks dat een meerderheid van de Kamer de problemen erkent. Binnen de coalitie lijkt de VVD de overhand te hebben met de gedachte dat een lagere uitkering de problemen in de sociale zekerheid vermindert. Nu gaat de politieke discussie vooral over de bezuinigingen.

De coalitie kwam met maatregelen die een mix waren van hervormingen maar zeker ook van bezuinigingen. Denk aan de verhoging van de AOW-leeftijd en de verlaging van het maximumdagloon – dat de hoogte van de uitkering bepaalt – waardoor verschillende uitkeringen met wel 20 procent zouden dalen.

Deze maatregelen zijn nu op deze Prinsjesdag van tafel gehaald. Andere zijn uitgesteld. Die voorstellen hebben hun sporen achtergelaten. De grootste oppositiepartij Pro wil alle voornemens op sociaal gebied eerst van tafel, voordat er gepraat wordt. En FNV en CNV kregen met de kabinetsplannen alle munitie om actiedagen te organiseren. FNV-voorman Hans Spekman noemde Vijlbrief „een flapdrol” toen hij werd uitgenodigd om weer aan tafel te komen.

Tegelijkertijd nam VVD-fractieleider Ruben Brekelmans de bonden op de korrel. Die moesten volgens hem maar eens verder kijken dan hun protestborden lang waren. „We wachten al maandenlang tot een paar vakbondsbestuurders aan tafel komen. Eerst moesten ze wekenlang op vakantie, vandaag staken ze”, zei hij op de dag van de OV-staking. Toch weet Brekelmans heel goed dat samenwerking met polder en oppositie noodzakelijk is om in te kunnen grijpen in de sociale zekerheid. In een debat legde hij eerder deze maand aan JA21-leider Joost Eerdmans nog uit dat rechts helemaal geen meerderheid heeft als het om sociaal-economisch beleid gaat. „Partijen rechts van JA21 zijn sociaal-economisch knetterlinks”.   

Dat het kabinet op de sociale zekerheid wil bezuinigingen is gezien de jaarlijkse uitgaven niet vreemd. Komend jaar, zo blijkt uit de uitgelekte Miljoenennota, gaat 128 miljard euro naar sociale zekerheid, ruim een kwart van de totale Rijksuitgaven. Bij Onderwijs gaat het bijvoorbeeld om 57 miljard euro, bij Infrastructuur en Waterstaat om 15 miljard.

Die uitgaven aan sociale zekerheid zijn echter niet de enige kosten. Dat mensen niet beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt kost ook veel geld. En het huidige stelsel is te weinig gericht op begeleiding, preventie en reïntegratie. „Onze economie staat te springen om mensen”, zei Vijlbrief eerder dit jaar in de Kamer. „Er zijn personeelstekorten in de techniek, in de zorg, in het onderwijs, overal. Tegelijkertijd staan er honderdduizenden mensen langs de kant met een uitkering omdat ons systeem van sociale zekerheid mensen opsluit.”

Momenteel ontvangen 1,4 miljoen mensen een uitkering. Daarbij gaat het om bijna 900.000 uitkeringen op grond van arbeidsongeschiktheid. In toenemende mate betreft dat jonge mensen die uit het arbeidsproces vallen. De wachtrijen voor de keuring worden alleen maar langer: een ambtelijke adviescommissie ging eind vorig jaar uit van een wachtperiode van twee tot drie jaar in 2030. Sociaal en financieel is dat een zwart scenario. Daarover bestaat binnen kabinet, oppositie en bonden weinig verschil van mening. De vraag is alleen welke stap nu prioriteit heeft: bezuinigen of eerst investeren in een toekomstbestendig stelsel.