Zelfs in Kabul kijken ze stiekem naar deze in Duitsland gemaakte romkom over Afghanistan. ‘Mijn land wordt vaak vertekend in westerse producties’

Ooit rekende Shahrbanoo Sadat zichzelf tot de gelukkigste vrouwen in Afghanistan: eentje uit de hoofdstedelijke middenklasse, die in het centrum van Kabul kon daten, naar cafés ging en een onafhankelijk, werkend leven leidde. En ze was ook nog eens ontzettend verliefd. Genoeg onderwerpen waarover ze een film kon maken, dacht ze. „Ik wilde een hoofdpersonage waarin ik me zou herkennen. Die vrouwen zag ik niet terug in films.”

Filmmaker Sadat woont tegenwoordig in Duitsland. Ze maakte vanuit Europa eerder twee speelfilms. De derde regisseerde en schreef ze zelf, ook speelt ze een van de hoofdrollen. No Good Men was dit jaar de openingsfilm van het filmfestival de Berlinale en draait vanaf deze week in Nederland. De Europese pers schreef lovend over wat het bestempelde als de eerste ‘romcom’ van Afghanistan: wat een onverwacht genre, klonk het.

Via een videoverbinding slaakt Sadat een sarcastische zucht. „Ik bleek naïef toen ik aan dit project begon. Een romantische komedie in Afghanistan werd door westerse producers als een politieke, ‘strijdvaardige’ daad opgevat. Terwijl ik dacht dat een liefdeskomedie juist voor iedereen herkenbaar zou zijn.”

Framing en vooroordelen komen ook veel terug in het leven van hoofdpersonage Naru. Dat personage werkt als cameravrouw bij een nieuwsstation en is een alleenstaande moeder. Haar ex-echtgenoot is een nietsnut die van haar salaris wil profiteren maar tegelijkertijd probeert haar conservatieve leefregels op te leggen. Nieuwspresentator Qodrat biedt haar juist kansen in een mannenwereld. Tijdens hun gezamenlijke reportages moet Naru toegeven dat de reporter wel erg charmant is, ook al is hij getrouwd en twintig jaar ouder.

In veel internationale recensies wordt één scène uitgelicht om te illustreren hoe taboedoorbrekend de kijkers het werk van Sadat vinden. De hoofdpersoon krijgt van een collega die terug is uit de VS een dildo, om te vieren dat haar scheiding bijna rond is.

Gewend aan dagelijkse restricties

Zelf is Sadat meer geïnteresseerd in de manier waarop Naru’s en Qodrats opvattingen over de Afghaanse conservatieve normen, botsen. Ze baseerde Naru’s irritatie over de patriarchale samenleving op haar eigen ervaringen. „Als Afghaanse vrouw was ik gewend aan restricties. Mijn dagelijks bestaan werd beheerst door één vraag: wat kost het me om ertegenin te gaan?”

De regisseur hanteerde één principiële harde lijn, als ze in restaurants naar het vrouwengedeelte werd verwezen. „Het voelde alsof je werd weggestopt, en ik weigerde pertinent. Mijn vriend en ik werden vaak weggestuurd”, lacht Sadat. „Als we wel in het open mannengedeelte mochten zitten, was het een overwinning. Het grappige is ook dat de mannelijke gasten je als een soort koningin behandelen – je moet wel speciaal zijn als het je wordt toegestaan om te breken met de conventies.”

Haar hoofdpersonages worden in de film ook naar het familiegedeelte van een restaurant verwezen, zeer tegen Naru’s zin. Pas als tv-ster Qodrat wordt herkend, krijgen ze een prominent tafeltje, bij het aquarium tussen de mannen.

Het klinkt eerder ongemakkelijk en frustrerend dan romantisch, maar is wel een van Sadats favoriete scènes. Ze zag iets soortgelijks in een van de meest iconische romcoms: When Harry Met Sally. „Toen ik aan mijn script werkte, keek ik veel klassiekers van het genre voor het eerst.” Sadat glundert – ook in die film laat een vrouw zich horen, in dit geval hoofdpersonage Sally die een orgasme nadoet in een diner. „Ik was gefascineerd door de gelijkwaardigheid en het spel tussen de seksen.”

Zover er sprake was van toenemende gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen in Afghanistan, is daar vijf jaar na de machtsovername door de Taliban niets van over. No Good Men speelt zich af in de maanden daaraan voorafgaand. In 2021 was Sadats leven nog het meest ‘normaal’, vertelt ze. Ze was nog geen vluchteling en ze woonde in het land dat nog steeds ‘thuis’ is. In die periode ging het in de internationale pers zelden over de sociale ontwikkelingen, de moeizame bestuursprocessen, of interne veiligheidszorgen in Afghanistan. Er was pas weer aandacht voor het land op het moment dat westerse troepen het land verlieten en de hoofdstad zou ‘vallen’.

Maar No Good Men is geen aanklacht tegen de de facto machthebbers, vertelt de regisseur. Ze klinkt opnieuw wat streng, op haar hoede voor die zo gewraakte frames: „Veel mensen willen kritiek uiten op de Taliban. Dat is terecht, maar de situatie is niet zwart-wit.”

Altijd al sterk patriarchale samenleving

Om te bewijzen dat het nu verschrikkelijk is in Afghanistan, wordt het tijdperk van de democratie geromantiseerd, zegt Sadat. Alsof de positie van vrouwen toen zoveel beter was. Zonder meer is de onderdrukking onder de Taliban veel extremer, maar Afghanistan is altijd een sterk patriarchale samenleving geweest. De positie van vrouwen was vroeger óók slecht, wil ze maar zeggen. Onderdrukking is voor vrouwen in Afghanistan geen totaal nieuw fenomeen.

Lees ook

Kabul is een stad zonder vrouwen geworden

Het liefdesverhaal van Naru en Qodrat eindigt wel met de ‘val’ van Kabul. Om No Good Men te filmen, konden Sadat en haar eveneens gevluchte team niet in Afghanistan terecht. Tot haar eigen verrassing vond ze locaties in Duitsland en Griekenland, die prima konden dienen als film-Kabul. „Mijn land wordt vaak vertekend in westerse producties. Het was bitterzoet om Kabul, hoe uniek en bijzonder ik mijn stad ook vind, heel ergens anders te kunnen reproduceren.”

Sowieso was de hele productie emotioneel, stelt ze. Net als het eerbetoon dat ze in de film opnam, voor bevriende journalisten van Tolo News, die in de afgelopen decennia doelwit en slachtoffer waren van Taliban-aanvallen.

Onder het huidige regime is cinema verboden in Afghanistan. Toch droomt de regisseur, die opgroeide in een streng gezin en pas op latere leeftijd films ging kijken, over een op te bouwen Afghaanse filmtraditie. Haar romcom zou daarvan aan de wieg kunnen staan – expliciet als niet-oorlogsfilm.

Afghanen die nu met vpn-verbindingen gebruikmaken van Turkse streamingdiensten, kunnen zo wel No Good Men kijken. Sommigen downloaden de film om die in losse clipjes op TikTok verder te delen. „Als Afghanen maar iets kunnen zien wat echt van een van hen komt, dat is het belangrijkste.”

Lees ook de recensie van NRC

De Afghaanse mediasatire ‘No Good Men’ zet vibratorgrappen en Bollywood-hommages in om kritiek te leveren op de Taliban