Stedelijk laat zien hoe rijk en veelzijdig het oeuvre van Yayoi Kusama is, maar de tijd heeft de betekenis van haar latere werk drastisch veranderd

Op het portret dat Yayoi Kusama op haar tiende tekende (Untitled, 1939), heeft een jonge vrouw – waarschijnlijk haar moeder – haar ogen dicht. Ze lijkt in zichzelf gekeerd en dat maakt het intiem om naar te kijken. Stippen bedekken haar gezicht, kimono, haren en de donker gekraste achtergrond. Onder de stippen schuilt het verhaal van een psychisch lijdende kunstenaar die met kunst haar angsten en fobieën probeerde te bezweren.

Het Stedelijk Museum Amsterdam toont momenteel een grote overzichtstentoonstelling van Kusama; op de gevel van het museum prijken haar bekende polkadots. De chronologisch opgestelde expositie toont de mooiste verrassingen in het begin: Kusama’s vroege werken bevatten enorme gelaagdheid en emotionele diepgang.

Kusama groeide op in het Japanse Matsumoto in een gegoede familie met een plantenonderneming. Dat is zichtbaar in de verfijnde botanische tekeningen die ze maakte als kind, en haar voorliefde voor bloemen en pompoenen, die veelvuldig terugkeren in de expositie. Zo verbeeldde ze de wereld van een insect met poedertinten roze en paarsblauwe plakkaatverf (The World of Insect, 1953).

Ambitieus als ze was als kunstenaar, reisde ze op jonge leeftijd naar de Verenigde Staten. Tijdens haar vliegtuigvlucht in 1957 inspireerde het deinen van de Stille Oceaan vanuit het vliegtuigraampje haar tot de Infinity Net-schilderijen: minimalistische, repetitieve werken, opgebouwd uit duizenden kleine, handgeschilderde boogjes die een gevoel van eindeloze herhaling oproepen.

Daarnaast ontwierp ze kleding, organiseerde spraakmakende happenings, pionierde met immersieve kunst, schreef ze boeken en creëerde installaties vol zachte fallussen. De vele fallussen roepen in hun overdadige hoeveelheid iets goors op, maar ze ogen in al hun zachtheid toch ook onschadelijk en humoristisch. Wederom werkte kunst hier als coping-mechanisme voor Kusama om haar angst voor seksualiteit en mannen overwinnen.

Tegelijkertijd werpt het een spanning op dat Kusama zichzelf naakt liet fotograferen in en met haar werk: beantwoordde ze daarmee aan de stereotiepe verwachtingen van de exotische, seksuele Aziatische vrouw of was het een emanciperende daad van verzet? In de tentoonstelling is een videoregistratie te zien van een happening in New York (1969), waar de naakte, met stippelstickers bedekte Kusama in het park wordt gevolgd en omringd door tientallen opgewonden mannelijke toeschouwers. Het heeft een hoog nachtmerriegehalte.

In 1973 verhuisde Kusama terug naar Japan en in 1977 liet ze zich vrijwillig opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio. Haar productieve jaren in het westen hadden hun tol geëist. Omdat performancekunst en installaties veel energie vergden, legde ze zich toe op het schrijven, waarvan verschillende boekcovers te zien zijn in de expositie. Ze gaf nauwelijks interviews en over de besluitvorming achter het merk Kusama, dat wordt gerund door Studio Kusama, is weinig bekend. In elk geval dacht ze mee over de totstandkoming van deze expositie.

Bevestiging van het ego

Kusama’s eerste Infinity Mirror Room stamt uit 1965. Met behulp van spiegels creëerde ze een effect waarmee de bezoeker in een oneindig repeterende ruimte stapt, en waarmee de kunstenaar de mens nederig probeerde te stemmen als klein stipje in een oneindig universum. De immersie heeft als doel om het ego te vernietigen (in positieve zin) en de mens op te laten gaan in de oneindigheid – iets wat introspectie vergt.

Maar in hoeverre is dat nog mogelijk? De tijd, en de komst van de smartphone, heeft deze werken inherent veranderd: het is eerder een bevestiging dan vernietiging van het ego. Het is haast onweerstaanbaar om jezelf te fotograferen tussen de spiegels en stippen. En een selfie vereist juist zelfbewustzijn in hoe je jezelf wil presenteren op sociale media.

Lees ook

Tussen selfie en kosmos: Yayoi Kusama’s ‘Infinity mirror rooms’ legden de basis voor de moderne instagrammusea – maar gaan over iets heel anders

Rond Kusama’s uitvinding zijn complete selfiemusea gebouwd. Ook de bovenste verdieping van het Stedelijk beslaat een duizelingwekkende Infinity Mirror Room vol geel-zwart gestipte opblaas-octopusarmen. Het heeft een hoog kermis-gehalte. Je moet de oneindigheid ook vlug ervaren: bij verwachte drukte mogen bezoekers 25 seconden in de installaties doorbrengen. En je bent nooit alleen: er is altijd wel een ander die onder luid geklik foto’s neemt.

Wat was het baanbrekend geweest als je telefoon werd afgeplakt, net zoals bij de betere nachtclubs, voor de ultieme immersieve ervaring. Maar de bezoekersfoto’s leveren nu eenmaal ook free publicity op. Bovendien is het in de geest van Kusama om jezelf te fotograferen in en met het werk, aldus de curator en Studio Kusama.

Kusama’s beeldtaal is inmiddels gecommodificeerd tot Instagram-musea, luxe-tassen en andere koopwaar. Deze expositie toont haar artistieke ontwikkeling van verfijnd en gevoelig naar makkelijk verteerbaar. Het zal bezoekers er niet van weerhouden om een selfie te nemen.

Lees ook

Met haar oneindige stippenpatroon en betoverende spiegelkamers veroverde kunstenaar Yayoi Kusama (97) de wereld