Coronaverhoren eindigen met waarschuwing: er komt een volgende pandemie

Polarisatie, angst en depressie, leerachterstanden: de afgelopen weken bleek opnieuw dat de maatregelen tijdens de coronapandemie verregaande gevolgen hebben gehad. Burgemeesters, de Kinderombudsman en critici zien en voelen nog altijd de gevolgen van het beleid.

Zij zien het effect op de mentale gezondheid van de jeugd. En mensen die zorgen uitten over het coronabeleid, voelden zich al snel in de hoek met complotdenkers geduwd. Het vertrouwen in de overheid hebben ze nog altijd niet teruggevonden.

De hoofdvraag van de parlementaire enquête naar het coronabeleid is dan ook: welke lessen kunnen we hieruit trekken en hoe kan het bij een volgende crisis beter?

Want de kans op een nieuwe pandemie neemt alleen maar toe. Infectieziektespecialist Anja Schreijer, die donderdag als laatste was opgeroepen door de coronacommissie, wees op het klimaat, de oorlogen en de hoeveelheid reisbewegingen. "Het is een feit dat die volgende pandemie gaat komen. We weten alleen niet wanneer."

Maar het is onwaarschijnlijk dat er bij een volgende pandemie, hoe die er ook gaat uitzien, heel andere besluiten worden genomen. Oud-premier Mark Rutte, oud-zorgminister Hugo de Jonge en oud-justitieminister Ferd Grapperhaus benadrukten dat ze het gevoel hadden niet anders te kunnen dan het invoeren van de veel gehekelde maatregelen zoals de avondklok en schoolsluiting. Het virus kwam met zó veel hevigheid en in meerdere golven af op het land.

Het kabinet wilde koste wat kost voorkomen dat de zorg overbelast raakte en dat niet iedereen meer een plek kreeg in het ziekenhuis. Als dat je rode draad is, dan zijn de door vrijwel iedereen gehekelde maatregelen "onvermijdelijk", benadrukte Rutte.

Het alternatief was volgens hem: meer mensen laten doodgaan of kwetsbare groepen alleen isoleren. Daar stond hij niet achter en dat doet hij nog steeds niet, zei de oud-premier.

Toch gaf Rutte de commissie mee: voer daar in aanloop naar een volgende pandemie wel het gesprek over. Als dat niet gebeurt, zullen deze omstreden maatregelen gewoon weer worden ingevoerd.

Dat zal waarschijnlijk de voornaamste les worden van de coronapandemie. We weten nu wat het effect is geweest van de maatregelen en dat moet bij een volgende pandemie worden meegewogen. Al is het nog de vraag of het echt tot andere besluiten gaat leiden, of dat het de bewindspersonen vooral dwingt om hun besluiten nog beter te onderbouwen.

Op dat vlak toonden de betrokken bewindslieden al enige reflectie. Ze hadden beter moeten uitleggen hoe bepaalde besluiten tot stand zijn gekomen, de Tweede Kamer meer tijd moeten geven om zich voor te bereiden op debatten en moeten zorgen dat critici zich wel gehoord voelen.

Grapperhaus en ook VVD'er Klaas Dijkhoff vinden het achteraf niet goed dat er in coronatijd bijvoorbeeld het woord "wappie" werd gebruikt voor mensen die zich niet konden vinden in de coronamaatregelen of zelfs helemaal niet geloofden dat het virus bestond.

De appjes waarin Grapperhaus zijn kabinetsgenoten onder meer een "soepjurkje" noemt zullen ook veel mensen bijblijven, al gaat de commissie nog op papier zetten wat dat precies betekende voor de besluitvorming.

Los van de veelbesproken appjes van Grapperhaus zaten er weinig echte onthullingen in de coronaverhoren. Wie rekende op diepgaande waarheidsvinding of politieke afrekening, haalde er waarschijnlijk weinig voldoening uit.

Dat is ook niet het doel van de coronacommissie. De opdracht die de Tweede Kamer heeft meegegeven is niet zozeer gericht op diepgaande waarheidsvinding of politieke afrekening, maar meer op de vorm van het gevoerde beleid.

De coronacommissie zegt een goed beeld te krijgen welke lessen kunnen worden getrokken over die vorm. Maar één belangrijke vraag lijkt wel onbeantwoord te blijven. Wat gebeurde er precies achter de gesloten deuren van de overleggen die bekend zijn komen te staan als het Catshuisoverleg en het Torentjesoverleg?

De hoofdpersonen bleven erbij: het waren 'maar' informele overleggen. En die zijn essentieel in zo'n drukke, stressvolle crisistijd.

De commissie heeft de taak om deze en de vele andere observaties uit de 51 verhoren, 87 besloten voorgesprekken en meer dan een miljoen documenten in een rapport te gieten. Daaruit moeten de door de Kamer gevraagde aanbevelingen rollen, die het kabinet ongetwijfeld (grotendeels) zal opvolgen.

Tegelijkertijd is het politieke geheugen op dit gebied al kort gebleken. Na de pandemie werd er 300 miljoen euro vrijgemaakt voor het opzetten van een betere crisisstructuur, maar het kabinet-Schoof schrapte dat budget. De bezuiniging werd daarna gedeeltelijk teruggedraaid naar 177 miljoen euro, maar nog altijd is niet het geld vrijgemaakt dat volgens experts nodig is.

We zijn een halfhoge dijk aan het bouwen, zei Schreijer dan ook. Haar boodschap was: zorg ervoor dat je een hele dijk kan bouwen. Alleen zo ben je echt goed voorbereid op een nieuwe pandemie.