‘Saoedi-Arabië heeft zich tot nu toe ingehouden, maar dat biedt geen garantie.’ Waarom er in het Midden-Oosten om een tweede cruciale zeestraat gestreden wordt

De gevechten in het Midden-Oosten laaien deze week op verschillende plekken op. Zoals vaker de laatste tijd wisselen de Verenigde Staten en Iran bommen uit. Ook is een oud strijdperk opnieuw actief geworden: dat van Saoedi-Arabië en de Houthi’s.

De Houthi’s, van oorsprong een rebellenbeweging, hebben de facto de macht over het noordwesten van Jemen. Bij Houthi-aanvallen op Saoedi-Arabië raakten deze week 73 mensen gewond. Ook raakten ze Saoedische energiefaciliteiten.

Met analist Michel Don Michaloliákos van het Haagsch Instituut voor Geopolitiek kijkt NRC naar dit zijtoneel van de brede oorlog in het Midden-Oosten.

Waarom vallen de Houthi’s hun Saoedische buren aan?

„Hun belangrijkste doel is het doorbreken van de economische blokkade waar ze al tien jaar mee te maken hebben. Verder willen ze ongestoord van en naar Teheran kunnen vliegen. En ten derde willen ze de havenstad Mokka, bekend van de koffiebonen, in handen krijgen. Vanuit daar kunnen ze macht uitoefenen over de Rode Zee en over Bab al-Mandeb (‘Poort der Tranen’ in het Arabisch), die de Rode Zee met de Golf van Aden en uiteindelijk de Indische Oceaan verbindt.”

Wat wil Saoedi-Arabië?

„Saoedi-Arabië wil de Houthi’s weghouden van de Saoedisch-Jemenitische grens en van de kust. Bab al-Mandeb is voor de Saoedische olie-export het belangrijkste alternatief voor de Straat van Hormuz, waar de doorvaart nog steeds erg onzeker is door Iraanse aanvallen op olietankers.

„In Bab al-Mandeb mikken de Houthi’s nu ook al specifiek op Saoedische olietankers. Dat is een vrij chirurgische blokkade: alle niet-Saoedische schepen mogen er wel door. En het werkt grotendeels: hoewel ze vaak hun transponder uitzetten, weten we dat er minder Saoedische schepen door Bab al-Mandeb varen.

„Het enige wat de Saoediërs dan nog rest voor de export naar Azië is de route via het Suez-kanaal en om Afrika heen. Die reis duurt veel langer en is duurder.”

Hoe komt het dat Saoedi-Arabië tot nu toe ingehouden op de Houthi-aanvallen reageert?

„Saoedi-Arabië heeft zich tot nu toe ingehouden, maar dat biedt geen garantie. Het land wil niet weer tegen hoge kosten een oorlog in gezogen worden. Tussen 2014 en 2022 woedde er al een bloedige strijd in Jemen, die uiteindelijk niets heeft opgeleverd. Ook nu is militair succes voor de Saoediërs zeer onzeker. Liever laten ze de centrale regering van Jemen, die ze steunen, het vuile werk opknappen.”

Is de strijd tussen Saoedi-Arabië en de Houthi’s ook ideologisch?

„Nee. Hoewel de Houthi’s een sjiitische stroming aanhangen en Saoedi-Arabië soennitisch is, geeft dit niet de doorslag. Het draait vooral om economie en macht.

„Wel speelt ideologie voor de Houthi’s een rol in het mobiliseren van de eigen bevolking. De legitimiteit van de Houthi’s staat onder druk in het gebied dat ze beheersen. De escalatie tegen Saoedi-Arabië heeft deels een binnenlandse doelstelling: ze proberen van het buurland een zondebok te maken, een duivel die verslagen moet worden.”

Woensdag stegen de olieprijzen tot boven de 100 dollar. Komt dat mede door de escalatie van de Houthi’s?

„Het hangt ermee samen, naast de voortdurende strijd tussen de VS en Iran. De olie-export is onzeker, er is voortdurende escalatie, en dat wordt in de prijzen meegewogen.”

Hoe hangt de strijd tussen Saoedi-Arabië en de Houthi’s samen met de bredere oorlog in het Midden-Oosten?

„De Houthi’s zijn een bondgenoot van Iran. Hoewel ze niet direct aangestuurd worden, zijn ze voor Teheran wel een manier om behalve in de Perzische Golf ook in de Rode Zee macht uit te oefenen.”

Lees ook

De blokkade van de ‘Poort der Tranen’ in de Rode Zee door de Houthi’s is de volgende tegenslag voor de scheepvaart. Wat zijn de gevolgen?

Hoe staat het ervoor rond de Straat van Hormuz?

„De VS hebben hun militaire doelen in Iran niet bereikt. Als alternatief proberen ze Iran economisch af te knijpen en de controle over de Straat van Hormuz te krijgen. Het beheer van die zeestraat is voor de Iraniërs de belangrijkste troefkaart in de oorlog, dus zullen ze er alles aan doen om dat te verhinderen.

„De laatste tijd waren er berichten dat de VS er toch in slaagden om schepen door de Straat van Hormuz te laten varen. Maar dan wel ’s nachts, in het geheim, zonder transponder aan. Het kan best zijn dat ze op die manier inderdaad het scheepvaartverkeer een beetje op gang houden. Maar Iran hoeft niet elk schip onder vuur te nemen om toch rederijen, verzekeraars en bemanningsleden af te schrikken. Al raakt Teheran maar een op de tien schepen, dan nog zullen al die partijen wel twee keer nadenken voordat ze de tocht ondernemen.

„Het is voor de VS ontzettend duur om schepen te escorteren. Het is geen echte oplossing. Een beetje veiligheid is geen veiligheid. Ik denk overigens ook niet dat de VS het zelf als een definitieve oplossing beschouwen; ze willen vooral de Iraniërs onder druk zetten om hen weer naar de onderhandelingstafel te dwingen.”

Hebben de VS nog toekomst in het Midden-Oosten?

„Er staat iets groots op het spel: de veiligheidsparaplu van de VS. Tot nu toe konden ze veel landen bescherming bieden. Maar door de oorlog tegen Iran zijn ze, bijvoorbeeld voor de Golfstaten, inmiddels eerder een risicofactor dan een beschermheer. Dat zet een kettingreactie in werking. Landen gaan elders hun veiligheid zoeken. Zo hebben Saoedi-Arabië, Pakistan en Turkije het Mekka-pact gesloten, waarmee ze afspraken dat ze elkaar te hulp schieten als ze aangevallen worden. Griekenland en Israël sloten een bilaterale defensieovereenkomst. De Verenigde Arabische Emiraten schurken tegen India aan. De Amerikaanse veiligheidsparaplu is dus niet zo zeker meer. Eén ding staat overigens vast: Europa is in dit hele dossier nergens te bekennen.”