Met een vlijmscherp portret van Elon Musk is de sociale kloof dit jaar zeer aanwezig op het filmfestival van Venetië

De term ‘woke 2.0’ is nu zeer in trek in de VS. Niet langer gericht op identiteit, etniciteit en gender, zoals woke 1.0, maar op de sociale kloof tussen arm en rijk, miljardair en massa, Elon Musk en de wereld.

Woke 2 is dit jaar ook zeer aanwezig op het 83ste filmfestival van Venetië, met name in de vier uur lange documentaire Musk, waarin Alex Gibney, de kroniekschrijver van het laat-kapitalisme, Elon Musk fileert.

Gibney verwende de pers dinsdag op het Lido door Ashley St. Clair mee te nemen. Deze gewezen MAGA-influencer is moeder van Musks baby -soldaat dertien in wat Musk zijn „legioen” noemt. St. Clair versmaadde naar eigen zeggen de status van ‘baby momma’ en 40 miljoen dollar zwijggeld om over Musk te praten, die als Dzjengis Khan zijn superieure dna over de wereld wil sproeien en „veel moeizame relaties heeft, maar vooral een moeizame relatie met de waarheid”.

Alex Gibney had in 2024 al een biografische documentaire in de steigers staan, maar filmde nog even door toen Elon Musk met 300 miljoen dollar, kettingzaag en Hitlergroet Trumps presidentscampagne kwam opleuken, volgens Gibney vooral om af te raken van de 34 rechtszaken tegen hem, waaronder één strafzaak. De hoofdvraag: is Musk een gek, een genie, of beide?

De rode lijn van de documentaire: bij PayPal, SpaceX, Tesla en Twitter beroofde Musk vooral rijdende treinen. Musk zou een geniale zwendelaar, sekteleider en manipulator zijn die 22 miljard dollar overheidssteun binnen harkte door de indruk te wekken dat zijn fantastische tech-visioenen nu al bijna realiteit zijn: in vijf minuten vervangbare auto-batterijen, goedkope zelfrijdende auto’s, datacentra in de ruimte, kolonies op Mars. 

Een praatjesmaker dus, die aandelen oppompt. ‘De grootste kapitalist ter wereld’ is daarin best banaal, vindt Gibney. Eerder maakte de regisseur documentaires over het energiebedrijf Enron en over Elizabeth Holmes van bloedtestbedrijf Theranos. Gibney houdt de vaart erin met shoot ‘em up-videogames om Musks massaontslagen bij Twitter en de overheid te illustreren. In 2025 verloste Musk in opdracht van president Trump de overheid van zijn ‘best and brightest’ – en van lastige toezichthouders. Een AI-avatar van Elon Musk geeft commentaar met echte Musk-quotes.

Musk bevat niet echt veel nieuws. Een suggestie dat zijn whizzkidsclub Doge in 2025 de databases van de Amerikaanse overheid leegzoog om de tussentijdse verkiezingen in november te manipuleren, blijft in de lucht hangen. Maar de documentaire is omineus genoeg. Griezelig is vooral een anekdote van vader Musk over de kleine Elon die onbewogen zijn stripboekje bleef lezen terwijl een familievriend onverwachts en zeer heftig lag dood te gaan. Dat is het gedrag van een klassieke psychopaat.

IJskoude vivisectie van het kapitalisme

De sociale kloof opent zich in Venetië vaak dit jaar. In het Koreaanse Possible Love botsen de werelden van arbeider en durfkapitalist en blijkt de kloof onoverbrugbaar. De Fransman Stéphane Brizé – specialist in ijskoude vivisecties van het kapitalisme – geeft in Un bon petit soldat een keihard beeld van de bedrijfscultuur: hoofd personeelszaken Alba Rohrwacher wordt bij verzekeraar Amali moreel en mentaal uitgehold en geïsoleerd door haar ijskoude directeur.

In Florian Zellers The Bunker gaapt de sociale kloof nog dieper. Javier Bardem overweegt als sterarchitect Miguel een lucratieve opdracht om in Hawaï een survivalbunker te bouwen voor een tech-bro, en dreigt zijn eega Penélope Cruz zo van zich te vervreemden. 

Filmmaker Florian Zeller liet zich inspireren door een mega-schuilkelder die broligarch Mark Zuckerberg op het eiland Kauai liet bouwen. „Iemand die zegt mensen te willen verbinden werkt aan een plan B om zich volledig van de mensheid te isoleren”, aldus Zeller. Maar leven in een ‘onzichtbare bunker’ is tevens de levensstijl die tech-bro’s propageren, vervolgde hij. „De illusie dat je niemand nodig hebt omdat alles aan de deur wordt geleverd: eten, liefde, vriendschap, seks, cinema.” 

In The Bunker ontdekt Bardem dat hij als rijke, kosmopolitische gentrifier in Londen nog meer tot paranoia en inbunkeren neigt. Dat komt best dichtbij voor rijke filmsterren, al hield Cruz woensdag in hotel Excelsior staande dat ze in Madrid al haar buren goed kent en gewoon met haar kinderen boodschappen doet in de supermarkt. Nee, niet door een zonnebril en valse baard te dragen. ”Er zijn heel veel manieren om jezelf onzichtbaar te maken.”

Hoewel de filmpers The Bunker wat te kunstmatig en didactisch vond, raakt de metafoor bij het publiek duidelijk een snaar: bij de première in de Sale Grande oogstte de film 16 minuten staande ovatie, het record dit jaar.