Nederlandse tieners lezen nóg slechter: 4 op de 10 halen minimumniveau niet

PISA onderzoekt elke drie à vier jaar onder meer de leesvaardigheid van middelbare scholieren in ruim negentig landen. De leesscores daalden in Nederland al jaren en waren reden voor allerlei investeringen in het leesonderwijs, maar die hebben het tij dus (nog) niet kunnen keren.

Althans: in elk geval niet voordat de 6.600 vijftienjarigen in de lente van 2025 de recentste PISA-toets op school maakten. De vandaag bekendgemaakte scores zijn dus al van ruim een jaar geleden.

De leesresultaten van vandaag zijn in niets te vergelijken met die van enkele decennia geleden. In het PISA-onderzoek van 2003 haalde slechts een op de negen Nederlandse scholieren het minimaal benodigde leesvaardigheidsnivau niet. In 2018 was dat een op de vier en inmiddels schiet meer dan een op de drie leerlingen tekort.

Dat betekent niet dat al deze leerlingen laaggeletterd zijn, benadrukt PISA-onderzoeker Joyce Gubbels in een toelichting. "Ze kunnen lezen, informatie opzoeken en een hoofdgedachte herkennen in een tekst. Maar ze vinden het moeilijk om daar vervolgens conclusies aan te verbinden."

Stel dat deze scholieren een brief van de gemeente krijgen waarin staat dat ze een geldbedrag moeten overmaken, dan zullen ze dat begrijpen. Maar als in de brief verschillende situaties met verschillende geldbedragen staan omschreven, dan zullen ze het lastig vinden om hun eigen situatie te herkennen en daarop de juiste actie te ondernemen.

"Deze leerlingen kunnen door hun zwakke taalvaardigheid waarschijnlijk minder goed functioneren op school en in de maatschappij", concludeert het PISA-rapport. "Maar uiteraard zitten ze nog op school", nuanceert onderzoeker Gubbels in een toelichting. "Er kan dus nog iets aan gedaan worden."

Ooit behoorde Nederland tot de koplopers van de zogeheten EU14-landen, de veertien Europese landen die meedoen aan elke editie van het PISA-onderzoek. Dat beeld is volledig veranderd: van die groep scoren inmiddels alleen Griekse leerlingen nog slechter dan Nederlandse.

In deze grafiek zie je de Nederlandse scores vergeleken met de EU14-gemiddelden door de jaren heen:

In de EU14-landen haalt gemiddeld 29 procent het minimum leesniveau niet. En vergeleken met alle 91 deelnemende landen (variërend van koploper China tot hekkensluiter Rwanda) leest Nederland beduidend slechter dan gemiddeld.

Er valt geen keiharde ranglijst te maken, omdat heel veel landen ongeveer hetzelfde presteren. Wel valt te concluderen dat leerlingen in 32 landen beter kunnen lezen dan die in Nederland.

Naast leesvaardigheden meet het PISA-onderzoek ook prestaties in wiskunde en natuurwetenschappen. Op beide gebieden heeft Nederland de daling van de afgelopen jaren een halt toegeroepen.

De scores zijn niet wezenlijk anders dan in 2022. Zo'n 30 procent van de scholieren heeft niet genoeg rekenvaardigheden om te kunnen functioneren in de maatschappij. 26 procent haalt niet het minimumniveau voor natuurwetenschappen.

Die percentages klinken ook fors, maar de Nederlandse PISA-onderzoekers vinden dat wel meevallen. "Op het gebied van wiskunde scoren we nog best hoog en ook de prestaties op het gebied van natuurwetenschappen zijn niet beroerd", vindt onderzoeker Martine Meelissen. "Het gaat redelijk slecht met leesvaardigheid, maar dat geldt niet voor de andere vakken."

De PISA-wetenschappers onderzoeken alleen hoe vijftienjarigen presteren, niet wat daar de oorzaken van zijn. Ze hebben dus geen verklaring voor de opnieuw gedaalde leesvaardigheden.

"De vorige keer, in 2022, zagen we dat de leesvaardigheid in bijna alle landen was achteruitgegaan. We toetsten toen net na de schoolsluitingen door corona, dus toen konden we haast wel de conclusie trekken dat die daling door de pandemie kwam", zegt Gubbels.

De leerlingen die afgelopen jaar de PISA-toets maakten, waren tijdens de schoolsluitingen ongeveer tien jaar. "Ze zaten toen in groep zes, zeven of acht: precies de leeftijd waarop je leert om begrijpend te lezen. Dus ik kan me voorstellen dat het corona-effect bij die groep nog na-ijlt", vervolgt ze. "Tegelijkertijd gaat het leesniveau zo hard achteruit dat dat niet alleen door corona kan komen." Bovendien was de daling al vóór de pandemie ingezet.

De PISA-onderzoekers wijzen erop dat de leesvaardigheden ook in andere landen achteruit zijn gegaan, al is de daling daar door de decennia heen niet zo sterk als in Nederland. "Maar in andere landen zien we dezelfde problemen. Waarschijnlijk is er dan iets meer aan de hand dan alleen minder goed onderwijs dan voorheen."