Overheid vult gasopslagen voor de winter, consument betaalt uiteindelijk mee

Nederlandse gasopslagen waren eind augustus voor ruim 47 procent gevuld. Dat is een flink lager percentage dan dezelfde periode in voorgaande jaren.

De overheid wil voorkomen dat Nederland tijdens een koude winter in de problemen komt door hoge prijzen of een tekort aan direct beschikbaar gas. Commerciële partijen wegen sterker mee wat het kost om zich nu al tegen risico's voor komende winter in te dekken en kunnen besluiten dat later inkopen goedkoper is.

"Een lage vulgraad betekent niet automatisch dat Nederland komende winter zonder gas komt te zitten", zegt energieanalist Jilles van den Beukel van het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Opslagen zijn belangrijk omdat Nederland in de winter veel meer gas gebruikt dan in de zomer. Maar daarvoor hoeven ze volgens hem niet per se bijna helemaal vol te zitten.

"Je kunt ook met 60 of 70 procent vulling aan de gasvraag voldoen", vervolgt Van den Beukel. "Maar je loopt dan wel het risico dat het, met name bij een koude winter, duur wordt."

Commerciële partijen kunnen bijvoorbeeld gas kopen dat pas in januari of februari wordt geleverd. Ook kan Nederland in de winter vloeibaar aardgas (lng) importeren.

Het besluit van de overheid om de gasopslagen toch te vullen, kan de afweging van bedrijven beïnvloeden. "Als marktpartijen verwachten dat EBN de opslagen uiteindelijk toch vult, hebben ze minder reden om zelf gas voor de winter op te slaan", stelt Van den Beukel.

Dat effect wordt groter als gas voor directe levering, zoals nu, duurder is dan gas dat pas komende winter wordt geleverd. Een leverancier kan dan goedkoper gas voor januari inkopen dan nu gas kopen en ook nog betalen voor opslag. Van den Beukel: "Dan kopen ze liever in voor januari."

Volgens lector Energietransitie Martien Visser van de Hanzehogeschool is de commerciële vrijheid van energieleveranciers overigens niet onbeperkt. Sinds de energiecrisis houdt de ACM scherper toezicht op de financiële risico's die leveranciers nemen. Daardoor moeten bedrijven volgens hem kunnen aantonen dat ze grote schommelingen in energieprijzen kunnen opvangen.

De gasvoorraad moet daarnaast volgens Visser vooral gezien worden als een soort verzekering. "Net als bij een brandverzekering kan zo'n verzekering jarenlang geld kosten zonder dat je hem nodig hebt. Maar bij een onverwacht probleem kan de gasvoorraad als verzekering juist veel geld besparen."

"Stel dat er iets gebeurt met de lng-export uit de Verenigde Staten. Dan zijn we blij met die opslagen", zegt Visser. Volgens hem moet daarom worden berekend hoeveel een strategische voorraad kost en hoeveel maatschappelijke schade daarmee kan worden voorkomen.

Bij het huidige vuldoel van de overheid voor de gasvoorraden, lopen volgens Van den Beukel twee verschillende doelen door elkaar. Gasopslagen werden van oudsher gebruikt om verschillen tussen zomer- en winterverbruik op te vangen. Maar de overheid gebruikt ze nu volgens hem deels als strategische reserve voor onverwachte problemen.

"Als je een strategische reserve wil, maak dan een strategische reserve", zegt Van den Beukel. "Maar probeer seizoensopslag en strategische reserves niet met elkaar te vermengen."

De Europese regels gaan uit van een vuldoel van 90 procent, maar zijn sinds vorig jaar flexibeler. Landen krijgen meer ruimte om rekening te houden met ongunstige marktprijzen, juist om te voorkomen dat verplichte aankopen de gasprijs onnodig opdrijven. De huidige vulgraad van de Nederlandse bergingen ligt nog fors onder het oorspronkelijke Europese doel.

Voor het vullen van de gasbergingen in Bergermeer, Norg en Grijpskerk reserveerde de overheid aanvankelijk 518 miljoen euro aan subsidie. Inmiddels kan EBN maximaal 980 miljoen euro subsidie krijgen om verliezen op de inkoop en latere verkoop van gas op te vangen.

Daarnaast krijgt het staatsbedrijf leningen om voor miljarden euro's gas te kunnen inkopen. Hoeveel de operatie uiteindelijk kost, hangt af van onder meer de aankoopprijs en de prijs waarvoor EBN het gas later weer verkoopt.

De uiteindelijke nettokosten wil het kabinet verhalen via een heffing op het gastransport. Die wordt betaald door gebruikers van het landelijke gasnet en kan daardoor uiteindelijk doorwerken in de gasrekening van zowel huishoudens als bedrijven.

Voor die heffing is voorlopig ongeveer 1,4 miljard euro ingeboekt, maar de opbrengsten uit de latere verkoop van het opgeslagen gas worden daarvan afgetrokken. Visser schat dat de maatregel de uiteindelijke gasprijs met enkele centen per kuub opdrijft.

Dat betekent volgens Visser niet automatisch dat energiebedrijven profiteren van het vullen van de gasopslagen. Doordat leveranciers minder risico hoeven te nemen, kunnen ze ook scherpere prijzen aanbieden aan klanten. Wel erkent hij dat een deel van het commerciële risico hierdoor bij de overheid terechtkomt.

De discussie zou daarom volgens beide experts niet alleen moeten gaan over de vraag of de opslagen "op schema" liggen. Minstens zo belangrijk is hoeveel extra zekerheid Nederland wil, wat die mag kosten en hoe die kan worden georganiseerd zonder de gewone gasmarkt te verstoren.